Linux RAID mdadm सह आणि df व du: Disk Space Troubleshooting सोप्या भाषेत

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: तुमच्या documents च्या xerox

हे का लागतं?

तुम्ही Aadhaar आणि property papers च्या दोन xerox वेगवेगळ्या bags मधे ठेवता. एक bag हरवली तरी दुसरी copy असते, आणि लगेच नवी copy काढता. वेगळं, तुमचं कपाट भरलं: कोणता कप्पा सगळ्यात मोठा ते बघता, मग त्यातला कोणता डबा, जुनी वर्तमानपत्रं सापडेपर्यंत.

हे काय आहे?

दोन bags मधे दोन copies = RAID 1. नवी copy = disk बदलल्यानंतर rebuild. कप्पा तपासणं = df. प्रत्येक डबा = du. जुनी वर्तमानपत्रं = मोठे जुने logs.

कसं करायचं (step by step)

2. RAID levels सोप्या शब्दांत

हे का लागतं?

चुकीचा level म्हणजे data loss किंवा वाया गेलेल्या disks.

हे काय आहे?

RAID 0: stripe, जलद, safety नाही. RAID 1: mirror, अर्धी जागा, एक failure टिकतो. RAID 5: parity, 3+ disks, एक टिकतो. RAID 6: double parity, 4+ disks, दोन टिकतात. RAID 10: striped mirrors, 4+ disks, जलद आणि safe. RAID backup नाही: deletes आणि ransomware पण copy होतात.

कसं करायचं (step by step)

1. Support तपासा.

cat /proc/mdstat

Output:

Personalities : [raid1] [raid6] [raid5] [raid4] [raid10]
unused devices: <none>

याचा अर्थ: Kernel तयार.

2. mdadm install.

sudo dnf install -y mdadm && mdadm --version

Output:

mdadm - v4.2

याचा अर्थ: Tool तयार.

3. mdadm --create: array बनवा

हे का लागतं?

Database साठी दोन disks एक safe disk म्हणून हव्यात.

हे काय आहे?

sudo mdadm --create /dev/md0 --level=1 --raid-devices=2 DEV1 DEV2. RAID 5 साठी --level=5 --raid-devices=3. Hot spare साठी --spare-devices=1 DEV. सुरुवातीचं resync background मधे; लगेच mkfs करून वापरता येतं.

कसं करायचं (step by step)

1. Mirror.

sudo mdadm --create /dev/md0 --level=1 --raid-devices=2 /dev/nvme1n1 /dev/nvme2n1

Output:

mdadm: array /dev/md0 started.

याचा अर्थ: RAID 1 तयार.

2. Spare सह RAID 5.

sudo mdadm --create /dev/md1 --level=5 --raid-devices=3 --spare-devices=1 /dev/sd[b-e]

Output:

mdadm: array /dev/md1 started.

याचा अर्थ: 3 data + 1 spare.

3. वापरा.

sudo mkfs.xfs /dev/md0 && sudo mkdir -p /data && sudo mount /dev/md0 /data

Output:

meta-data=/dev/md0 ...

याचा अर्थ: कोणत्याही disk सारखं.

4. /proc/mdstat आणि mdadm --detail: health

हे का लागतं?

शांतपणे degraded चालणारा RAID खोटी सुरक्षितता देतो.

हे काय आहे?

cat /proc/mdstat प्रत्येक array, members, [UU] (सगळे up) किंवा [U_] (एक नाही), आणि resync progress. mdadm --detail /dev/md0 State (clean, degraded, recovering), प्रत्येक device ची role आणि UUID. watch -n2 cat /proc/mdstat rebuild follow.

कसं करायचं (step by step)

1. Healthy.

cat /proc/mdstat

Output:

md0 : active raid1 nvme2n1[1] nvme1n1[0]
      104791040 blocks super 1.2 [2/2] [UU]

याचा अर्थ: दोन्ही up.

2. Degraded.

cat /proc/mdstat

Output:

md0 : active raid1 nvme2n1[1](F) nvme1n1[0]
      [2/1] [U_]

याचा अर्थ: Disk 2 fail.

3. Detail.

sudo mdadm --detail /dev/md0 | grep -E 'State|Active|Failed'

Output:

State : clean, degraded
Active Devices : 1
Failed Devices : 1

याचा अर्थ: आत्ता action.

5. Fail disk बदला: --fail, --remove, --add

हे का लागतं?

खऱ्या आयुष्यातलं सगळ्यात सामान्य RAID काम.

हे काय आहे?

1 mdadm /dev/md0 --fail DEV (आधीच F नसेल तर). 2 mdadm /dev/md0 --remove DEV. 3 Disk बदला. 4 mdadm /dev/md0 --add NEWDEV. 5 [UU] होईपर्यंत /proc/mdstat बघा. Hot spare असेल तर rebuild आपोआप.

कसं करायचं (step by step)

1. Fail आणि remove.

sudo mdadm /dev/md0 --fail /dev/nvme2n1 --remove /dev/nvme2n1

Output:

mdadm: set /dev/nvme2n1 faulty in /dev/md0
mdadm: hot removed /dev/nvme2n1 from /dev/md0

याचा अर्थ: Array बाहेर.

2. नवी जोडा.

sudo mdadm /dev/md0 --add /dev/nvme3n1

Output:

mdadm: added /dev/nvme3n1

याचा अर्थ: Rebuild सुरू.

3. बघा.

cat /proc/mdstat

Output:

md0 : active raid1 nvme3n1[2] nvme1n1[0]
      [2/1] [U_]
      [=====>.......]  recovery = 41.2% finish=6.1min

याचा अर्थ: [UU] ची वाट.

6. Config save: mdadm.conf आणि initramfs

हे का लागतं?

Config save नसेल तर array /dev/md127 म्हणून येऊ शकतो किंवा boot ला assemble होत नाही.

हे काय आहे?

mdadm --detail --scan ARRAY lines print. /etc/mdadm.conf (RHEL) किंवा /etc/mdadm/mdadm.conf (Ubuntu) मधे जोडा. मग initramfs rebuild: dracut -f (RHEL) किंवा update-initramfs -u (Ubuntu). fstab मधे md device किंवा filesystem UUID nofail सह.

कसं करायचं (step by step)

1. Scan आणि save.

sudo mdadm --detail --scan | sudo tee -a /etc/mdadm.conf

Output:

ARRAY /dev/md0 metadata=1.2 name=db1:0 UUID=5d2c...e1

याचा अर्थ: Save.

2. Initramfs.

sudo dracut -f

Output:

(no output)

याचा अर्थ: Boot ला array माहीत.

3. Manual assemble.

sudo mdadm --assemble --scan

Output:

mdadm: /dev/md0 has been started with 2 drives.

याचा अर्थ: Disks नव्या server ला हलवल्यावर.

7. RAID monitoring: mdadm --monitor

हे का लागतं?

रात्री 2 ला fail disk ने alert पाठवावा, आठवड्यांनी सापडू नये.

हे काय आहे?

mdadm.conf मधे MAILADDR you@example.com आणि mdmonitor.service enable. mdadm --monitor --scan --oneshot --test test alert. अनेक teams node_exporter ने /proc/mdstat scrape करतात.

कसं करायचं (step by step)

1. Enable.

echo 'MAILADDR ops@example.com' | sudo tee -a /etc/mdadm.conf && sudo systemctl enable --now mdmonitor

Output:

Created symlink ... mdmonitor.service

याचा अर्थ: Alerts चालू.

2. Test.

sudo mdadm --monitor --scan --oneshot --test

Output:

(test mail sent)

याचा अर्थ: Mailbox तपासा.

8. df -h: कोणता filesystem full

हे का लागतं?

'Disk full' alerts df मधून. Files शोधण्याआधी कोणता mount full ते शोधा.

हे काय आहे?

df -h प्रत्येक mounted filesystem ची size, used, available आणि Use%. एका path साठी df -h /var. df -hT type. -x tmpfs -x devtmpfs memory filesystems लपवतो. 85% वर cleanup plan; 100% ला apps write fail.

कसं करायचं (step by step)

1. सगळे.

df -hT -x tmpfs -x devtmpfs

Output:

Filesystem     Type Size Used Avail Use% Mounted on
/dev/nvme0n1p1 xfs   20G  19G  1.0G  95% /
/dev/md0       xfs  100G  41G   59G  41% /data

याचा अर्थ: Root हा problem.

2. Path कोणत्या filesystem वर?

df -h /var/log

Output:

/dev/nvme0n1p1 20G 19G 1.0G 95% /

याचा अर्थ: /var/log root वर.

9. du: कोणता folder मोठा

हे का लागतं?

df कोणता filesystem ते सांगतो; du कोणता folder आणि file जागा वापरतो ते.

हे काय आहे?

du -sh DIR एका folder चं total. du -h --max-depth=1 DIR | sort -h sub-folders size नुसार. -x एकाच filesystem वर (/ वर महत्त्वाचं). find / -xdev -type f -size +500M -exec ls -lh {} + मोठ्या files. ncdu friendly interactive version.

कसं करायचं (step by step)

1. Root चा top level.

sudo du -xh --max-depth=1 / 2>/dev/null | sort -h | tail -4

Output:

1.2G /usr
2.1G /opt
14G  /var
19G  /

याचा अर्थ: /var मोठा.

2. आत जा.

sudo du -xh --max-depth=1 /var/log | sort -h | tail -3

Output:

180M /var/log/journal
11G  /var/log/app
12G  /var/log

याचा अर्थ: App logs.

3. सगळ्यात मोठ्या files.

sudo find /var/log/app -type f -size +1G -exec ls -lh {} +

Output:

-rw-r--r-- 1 app app 9.8G Oct 25 debug.log

याचा अर्थ: एक debug log.

4. Interactive.

sudo ncdu -x /

Output:

(browse with arrows)

याचा अर्थ: शोधायला जलद.

10. जागा safely मोकळी करा

हे का लागतं?

चुकीची file किंवा app ने open ठेवलेला log delete केल्यास जास्त बिघडतं.

हे काय आहे?

Active log delete करण्याऐवजी truncate: truncate -s 0 FILE (किंवा : > FILE). Journal साफ: journalctl --vacuum-size=200M. Package caches: dnf clean all / apt clean. जुन्या container images: docker system prune. मग logrotate (chapter 21) ने कारण fix.

कसं करायचं (step by step)

1. Active log रिकामा.

sudo truncate -s 0 /var/log/app/debug.log && df -h /

Output:

/dev/nvme0n1p1 20G 9.2G 11G 46% /

याचा अर्थ: लगेच जागा परत.

2. Journal.

sudo journalctl --vacuum-size=200M

Output:

Vacuuming done, freed 1.4G of archived journals

याचा अर्थ: मोकळं.

3. Caches.

sudo dnf clean all

Output:

42 files removed

याचा अर्थ: छोटा फायदा.

11. Deleted पण अजून open: lsof +L1

हे का लागतं?

10G log delete केला पण df अजून full दाखवतो. File folder मधून गेली पण process अजून ती open धरतो.

हे काय आहे?

sudo lsof +L1 link count 0 (deleted) असलेल्या open files. Fix: process restart किंवा reload, किंवा /proc/PID/fd/N ने truncate. असं झालं की du आणि df जुळत नाहीत.

कसं करायचं (step by step)

1. शोधा.

sudo lsof +L1

Output:

COMMAND PID  USER FD SIZE/OFF   NLINK NAME
java    2201 app  5w 10737418240 0    /var/log/app/debug.log (deleted)

याचा अर्थ: Java अजून लिहितो.

2. Restart शिवाय मोकळं.

sudo truncate -s 0 /proc/2201/fd/5 && df -h /

Output:

/dev/nvme0n1p1 20G 9.1G 11G 45% /

याचा अर्थ: जागा मोकळी.

3. किंवा restart.

sudo systemctl restart myapp

Output:

(no output)

याचा अर्थ: Process file बंद करतो.

12. Inodes: df -i

हे का लागतं?

Disk free GBs दाखवते तरी 'No space left' म्हणते कारण inodes (file entries) संपले, बहुतेक लाखो छोट्या files मुळे.

हे काय आहे?

df -i प्रत्येक filesystem चा inode वापर. जास्त files असलेले folders: sudo find /var -xdev -type f | cut -d/ -f2-4 | sort | uniq -c | sort -n | tail. सामान्य कारणं: session files, mail queues, cache folders. जुन्या find -mtime +7 -delete ने काढा.

कसं करायचं (step by step)

1. Inodes full.

df -i /

Output:

Filesystem     Inodes IUsed IFree IUse% Mounted on
/dev/sdc1      1.3M  1.3M  0     100% /

याचा अर्थ: Inodes संपले.

2. कुठे?

sudo find / -xdev -type f | cut -d/ -f2-4 | sort | uniq -c | sort -n | tail -2

Output:

  48120 var/lib/php
1201188 var/lib/php/sessions

याचा अर्थ: PHP sessions.

3. जुन्या साफ.

sudo find /var/lib/php/sessions -type f -mmin +1440 -delete && df -i /

Output:

IUse% 9%

याचा अर्थ: Fix.

13. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

14. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

15. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

'Disk full' साठी filesystem ते folder ते file ते process.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. कोणता filesystem?

df -hT -x tmpfs

2. Inodes?

df -i

3. कोणता folder?

sudo du -xh --max-depth=1 / | sort -h

4. कोणती file?

sudo find / -xdev -type f -size +1G

5. Deleted पण open?

sudo lsof +L1

6. RAID healthy?

cat /proc/mdstat

16. Lab 1: Loop devices वर RAID 1 आणि failure

हे का लागतं?

Mirror बनवा, disk fail करा, नवी जोडा आणि rebuild बघा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. तीन fake disks.

for i in 1 2 3; do truncate -s 300M /tmp/r$i.img; sudo losetup -f --show /tmp/r$i.img; done

Output:

/dev/loop1
/dev/loop2
/dev/loop3

2. Mirror.

sudo mdadm --create /dev/md9 --level=1 --raid-devices=2 /dev/loop1 /dev/loop2 --run

Output:

mdadm: array /dev/md9 started.

3. एक fail.

sudo mdadm /dev/md9 --fail /dev/loop2 --remove /dev/loop2

Output:

hot removed /dev/loop2

4. नवी जोडा.

sudo mdadm /dev/md9 --add /dev/loop3 && cat /proc/mdstat

Output:

recovery = ...

5. थांबवा.

sudo mdadm --stop /dev/md9

Output:

mdadm: stopped /dev/md9

17. Lab 2: भरा, शोधा आणि मोकळं करा

हे का लागतं?

Process ने open ठेवलेली मोठी file बनवा, delete करा, आणि जागा परत मिळवा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. मोठी file.

fallocate -l 1G /tmp/big.log && df -h /tmp

Output:

Used +1G

2. Open धरा.

tail -f /tmp/big.log &

Output:

[1] 4321

3. Delete.

rm /tmp/big.log && df -h /tmp

Output:

Still used

4. शोधा.

lsof +L1 | grep big.log

Output:

tail 4321 ... /tmp/big.log (deleted)

5. सोडवा.

kill %1 && df -h /tmp

Output:

Space back

18. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

19. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

20. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.