Linux cat, less, head, tail, wc आणि tee Commands उदाहरणांसह (Files बघा आणि Follow करा)

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: लांब WhatsApp chat वाचणं

हे का लागतं?

सुनीता society चा WhatsApp group chat text file मधे export करते. त्यात 40,000 lines आहेत. ती सगळं वाचत नाही. Group कधी सुरू झाला ते बघायला पहिले काही messages बघते, आजची बातमी बघायला शेवटचे messages, मधला भाग हळू scroll करते, एकूण messages किती ते मोजते, आणि नवीन messages साठी लक्ष ठेवते. वाचता वाचताच बातमी नवऱ्याला forward करते.

हे काय आहे?

पहिले messages = head. शेवटचे = tail. हळू scroll = less. मोजणं = wc. नव्यासाठी लक्ष = tail -f. वाचणं आणि forward एकाच वेळी = tee. पूर्ण chat print = cat.

कसं करायचं (step by step)

2. cat: files print, join आणि create

हे का लागतं?

अनेकदा छोटी file पूर्ण बघायची किंवा तुकडे एका file मधे जोडायचे असतात.

हे काय आहे?

cat (concatenate) files एकामागून एक print करतो. cat a b > c files जोडतो, >> append. Options: -n सगळ्या lines ना number, -b non-empty lines ना number, -A tabs (^I), line ends ($) आणि Windows CR (^M), -s रिकाम्या lines दाबतो. cat > file <<'END' पटकन file लिहितो. cat फक्त छोट्या files साठी; मोठ्यांसाठी less.

कसं करायचं (step by step)

1. छोटी file print करा.

cat /etc/hostname

Output:

web-pune-01

याचा अर्थ: Machine चं नाव या file मधे आहे.

2. Lines ना number द्या.

cat -n shopping.txt

Output:

     1	milk
     2	bread
     3	
     4	eggs

याचा अर्थ: Line 3 रिकामी पण number मिळाला.

3. Hidden characters दाखवा.

cat -A config.yml

Output:

name: shop$
port:^I8080$
mode: prod ^M$

याचा अर्थ: ^I म्हणजे tab, ^M म्हणजे Windows line end. दोन्हीमुळे YAML आणि scripts तुटतात.

4. तुकडे एका file मधे जोडा.

cat part1.csv part2.csv > all.csv && wc -l all.csv

Output:

2000 all.csv

याचा अर्थ: > all.csv बनवतो किंवा overwrite. शेवटी जोडायला >>.

5. Here-doc ने लगेच file लिहा.

cat > note.txt <<'END'
Server: web-01
Owner: Aditi
END
cat note.txt

Output:

Server: web-01
Owner: Aditi

याचा अर्थ: END पर्यंतचं सगळं file मधे.

cat > guests.txt
Rohan
Meera
(press Ctrl+D)

cat >> guests.txt
Kabir
(press Ctrl+D)
cat guests.txt

Rohan
Meera
Kabir

cat > guests.txt
Zoya
(press Ctrl+D)
cat guests.txt

Zoya

set -o noclobber
cat menu.txt > guests.txt

bash: guests.txt: cannot overwrite existing file

3. tac: lines उलट्या क्रमाने

हे का लागतं?

Logs मधे नव्या lines खाली. कधी नव्या आधी हव्यात.

हे काय आहे?

tac शेवटची line आधी आणि पहिली शेवटी print करतो. cat उलटं लिहिलं. rev शी गोंधळू नका, rev प्रत्येक line मधले characters उलटे करतो.

कसं करायचं (step by step)

1. tac ने नव्या lines आधी.

tac app.log | head -3

Output:

10:05 order 1003 paid
10:04 order 1002 paid
10:03 order 1001 created

याचा अर्थ: tac = उलटा cat.

2. rev शी तुलना.

echo 'Pune' | rev

Output:

enuP

याचा अर्थ: rev characters उलटे, tac lines उलट्या.

4. nl: lines ना number

हे का लागतं?

Reviews आणि tickets मधे 'line 14 बघा' म्हणतो. Numbers ने सोपं.

हे काय आहे?

nl default non-empty lines ना number देतो (cat -b सारखं). -ba सगळ्या lines, -w3 width, -s': ' separator.

कसं करायचं (step by step)

1. nl रिकाम्या lines skip करतो.

nl shopping.txt

Output:

     1	milk
     2	bread

     3	eggs

याचा अर्थ: Code review साठी उपयोगी.

2. Custom separator सह प्रत्येक line.

nl -ba -w2 -s': ' shopping.txt

Output:

 1: milk
 2: bread
 3: 
 4: eggs

याचा अर्थ: -ba रिकामी line 3 पण घेतो.

5. less: मोठ्या files बिनधास्त वाचा

हे का लागतं?

2 GB log cat ने print केला तर screen भरून जातो आणि slow SSH session अडकू शकतो. Scroll, search आणि jump करता यायला हवं.

हे काय आहे?

less file एका वेळी एक screen उघडतो आणि सगळी memory मधे load करत नाही. Keys: Space किंवा f पुढचं page, b मागे, g वर, G खाली, /word पुढे search, ?word मागे search, n पुढचा match, N मागचा, q बाहेर, F tail -f सारखं follow (थांबायला Ctrl+C). Options: -N line numbers, -S लांब lines wrap नाही, +G शेवटी उघडा, -R colours ठेवा. more हा जुना, साधा pager.

कसं करायचं (step by step)

1. मोठा log उघडा.

less /var/log/syslog

Output:

Oct 25 09:00:01 web-01 CRON[1201]: (root) CMD (backup.sh)
:

याचा अर्थ: खाली : म्हणजे less key ची वाट बघतोय.

2. Line numbers सह शेवटी उघडा.

less -N +G /var/log/nginx/access.log

Output:

  48211 10.0.0.7 - - [25/Oct/2026:10:15:02] "GET /cart HTTP/1.1" 200

याचा अर्थ: शेवटच्या line वर, number 48211.

3. less मधे error search.

/ERROR

Output:

10:12:44 ERROR payment timeout order=8812

याचा अर्थ: पुढच्या ERROR ला n.

4. Command output page by page.

ps aux | less -S

Output:

USER  PID %CPU %MEM COMMAND
root    1  0.0  0.1 /sbin/init

याचा अर्थ: -S लांब lines wrap होऊ देत नाही. डावी उजवी arrow keys.

5. Unzip न करता compressed log.

zless /var/log/syslog.2.gz

Output:

Oct 23 00:00:01 web-01 systemd[1]: Started Daily apt upgrade

याचा अर्थ: zless, zcat, zgrep थेट .gz वर चालतात.

6. more: साधा pager

हे का लागतं?

छोट्या systems वर (rescue mode, BusyBox) less नसू शकतो, पण more नेहमी असतो.

हे काय आहे?

more एका वेळी एक screen. Space पुढचं page, Enter पुढची line, /text search, q बाहेर. मागे नीट जाता येत नाही. less असेल तर तो वापरा.

कसं करायचं (step by step)

1. File page by page.

more /etc/services

Output:

# /etc/services
tcpmux 1/tcp
--More--(2%)

याचा अर्थ: --More-- किती पुढे आलात ते.

2. Command output page by page.

dmesg | more

Output:

[    0.000000] Linux version 6.1.0
--More--

याचा अर्थ: Pipe मधे पण चालतं.

7. head आणि tail: सुरुवात आणि शेवट

हे का लागतं?

बहुतेक वेळा CSV चा header किंवा log च्या शेवटच्या काही lines पुरतात.

हे काय आहे?

head पहिल्या 10 lines, tail शेवटच्या 10. -n N म्हणजे N lines. head -c N म्हणजे N bytes. head -n -5 म्हणजे शेवटच्या 5 सोडून सगळ्या. tail -n +2 line 2 पासून (header skip). मधला भाग: head -n 30 | tail -n 11 म्हणजे lines 20 ते 30.

कसं करायचं (step by step)

1. CSV च्या पहिल्या 3 lines.

head -n 3 sales.csv

Output:

date,city,amount
2026-10-01,Pune,4500
2026-10-01,Nashik,3200

याचा अर्थ: Line 1 header आहे.

2. Log च्या शेवटच्या 5 lines.

tail -n 5 /var/log/auth.log

Output:

Oct 25 10:20:11 web-01 sshd[2231]: Accepted publickey for ravi from 10.0.0.5

याचा अर्थ: नव्या घटना शेवटी.

3. Header skip करा.

tail -n +2 sales.csv | head -n 2

Output:

2026-10-01,Pune,4500
2026-10-01,Nashik,3200

याचा अर्थ: +2 म्हणजे line 2 पासून.

4. Lines 20 ते 30.

head -n 30 app.log | tail -n 11

Output:

(11 lines: 20..30)

याचा अर्थ: किंवा sed -n '20,30p' app.log (पुढच्या chapters मधे).

5. अनेक files एकदम.

head -n 1 *.csv

Output:

==> jan.csv <==
date,city,amount

==> feb.csv <==
date,city,amount

याचा अर्थ: प्रत्येक file साठी ==> name <== banner. -q लपवतो.

6. 5 सगळ्यात मोठे folders.

du -sh /var/* 2>/dev/null | sort -rh | head -5

Output:

2.1G /var/log
800M /var/lib
120M /var/cache

याचा अर्थ: अनेक 'top N' pipelines चा शेवटचा step head.

8. tail -f आणि tail -F: logs live बघा

हे का लागतं?

Deploy किंवा debug करताना नवीन log lines लिहिल्याबरोबर दिसाव्यात.

हे काय आहे?

tail -f file open ठेवतो आणि नव्या lines print करतो. Log rotate झाला (rename होऊन नवी file) तर -f जुनीच file बघत राहतो आणि शांत होतो. tail -F (म्हणजे --follow=name --retry) नावाने नवी file परत उघडतो, म्हणून servers वर -F. Ctrl+C ने थांबवा. --pid=PID process संपला की थांबतो. systemd services साठी journalctl -u name -f.

कसं करायचं (step by step)

1. Web log follow करा.

tail -f /var/log/nginx/access.log

Output:

10.0.0.9 - - [25/Oct/2026:10:30:01] "GET / HTTP/1.1" 200 612
(waits for new lines...)

याचा अर्थ: Cursor थांबतो. नवे requests live दिसतात.

2. Log rotation मधेही safe follow.

tail -F /var/log/app/app.log

Output:

tail: '/var/log/app/app.log' has been replaced;  following new file
10:31:00 INFO started

याचा अर्थ: -F ने नवी file ओळखली आणि चालू राहिला.

3. दोन logs एकत्र follow.

tail -F app.log worker.log

Output:

==> app.log <==
10:32 GET /api/orders

==> worker.log <==
10:32 job 77 done

याचा अर्थ: कोणत्या file ची line ते banners दाखवतात.

4. फक्त errors follow.

tail -F app.log | grep --line-buffered ERROR

Output:

10:33:12 ERROR db timeout

याचा अर्थ: --line-buffered मुळे pipe मधे grep लगेच print करतो.

5. systemd service follow.

journalctl -u nginx -f

Output:

Oct 25 10:34:01 web-01 nginx[880]: reload done

याचा अर्थ: Journal ला log करणाऱ्या services साठी journalctl हाच tail -f.

9. wc: lines, words आणि bytes मोजा

हे का लागतं?

किती users? आज किती errors? File रिकामी आहे का? मोजणी अनेक ops प्रश्नांना पटकन उत्तर देते.

हे काय आहे?

wc lines, words आणि bytes print करतो. -l lines, -w words, -c bytes, -m characters (Unicode साठी), -L सगळ्यात लांब line. Pipe सोबत फक्त number (file नाव नाही), scripts साठी उत्तम. लक्षात ठेवा: wc -l newline characters मोजतो, म्हणून newline नसलेली शेवटची line मोजली जात नाही.

कसं करायचं (step by step)

1. सगळं मोजा.

wc notes.txt

Output:

  12  85 512 notes.txt

याचा अर्थ: 12 lines, 85 words, 512 bytes.

2. फक्त lines.

wc -l /etc/passwd

Output:

38 /etc/passwd

याचा अर्थ: 38 user accounts.

3. Scripts साठी फक्त number.

wc -l < /etc/passwd

Output:

38

याचा अर्थ: < ने file नाव लपतं.

4. Log मधले errors मोजा.

grep ERROR app.log | wc -l

Output:

27

याचा अर्थ: grep -c ERROR app.log सारखंच.

5. Marathi text मधे bytes vs characters.

echo -n 'पुणे' | wc -c; echo -n 'पुणे' | wc -m

Output:

12
4

याचा अर्थ: UTF-8 मधे प्रत्येक देवनागरी character ला 3 bytes.

6. Folder मधल्या files मोजा.

ls /etc/nginx/conf.d | wc -l

Output:

4

याचा अर्थ: पटकन count. विचित्र नावांसाठी find (chapter 12).

10. tee: output save करा आणि बघा पण

हे का लागतं?

Upgrade करताना output बघायचं आणि नंतरसाठी log file पण ठेवायची. किंवा normal shell मधून root च्या file मधे लिहायचं.

हे काय आहे?

tee input वाचून screen वर आणि एक किंवा अधिक files मधे लिहितो, T आकाराच्या pipe जोडासारखा. -a overwrite न करता append. Protected files मधे लिहायचा योग्य मार्ग sudo tee file, कारण sudo echo x > file मधे > तुमच्या नावाने चालतं, root म्हणून नाही. Screen copy लपवायला > /dev/null.

कसं करायचं (step by step)

1. Upgrade बघा आणि save करा.

sudo dnf -y upgrade 2>&1 | tee upgrade-$(date +%F).log

Output:

Upgrading: openssl 3.0.7 ...
Complete!

याचा अर्थ: 2>&1 errors पण पकडतो. Log चं नाव date ने.

2. Log ला append.

echo "$(date +%T) deploy v42 by Neha" | tee -a deploy.log

Output:

10:40:02 deploy v42 by Neha

याचा अर्थ: -a जुन्या lines ठेवतो.

3. Root file योग्य प्रकारे लिहा.

echo 'vm.swappiness=10' | sudo tee /etc/sysctl.d/99-swap.conf

Output:

vm.swappiness=10

याचा अर्थ: चालतं. sudo echo ... > file Permission denied देईल.

4. दोन files मधे save.

df -h | tee disk-now.txt disk-$(hostname).txt > /dev/null && ls disk-*

Output:

disk-now.txt  disk-web-01.txt

याचा अर्थ: > /dev/null screen copy लपवतो.

5. Pipe चा मधला भाग save.

cat access.log | tee raw.txt | grep ' 500 ' | wc -l

Output:

14

याचा अर्थ: raw.txt मधे सगळ्या lines, count फक्त 500 errors चा.

11. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

12. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

13. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

Log चुकीचा किंवा रिकामा वाटला तर file, size, permissions आणि अजून लिहिली जातेय का ते तपासा.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. File आहे का, किती मोठी?

ls -lh /var/log/app/app.log

2. Text आहे की binary?

file /var/log/app/app.log

3. वाचता येते का?

head -n 2 /var/log/app/app.log || sudo head -n 2 /var/log/app/app.log

4. आत्ता कोणी लिहितंय का?

sudo lsof /var/log/app/app.log

5. Rotate झाली का? .1 किंवा .gz files.

ls -lt /var/log/app/ | head

6. App journal मधे log करतंय का?

journalctl -u app --since '10 min ago'

7. Windows line ends किंवा tabs तपासा.

cat -A /var/log/app/app.log | head -3

14. Lab 1: Web server log तपासा आणि follow करा

हे का लागतं?

Fake access log बनवा, head, tail, less ने वाचा, live follow करा आणि errors मोजा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. Folder आणि sample log बनवा.

mkdir -p ~/lab7 && cd ~/lab7 && for i in $(seq 1 200); do echo "10.0.0.$((i%9)) GET /p$i $([ $((i%10)) -eq 0 ] && echo 500 || echo 200)"; done > access.log

Output:

(no output)

2. Lines मोजा.

wc -l access.log

Output:

200 access.log

3. सुरुवात आणि शेवट बघा.

head -n 3 access.log; tail -n 2 access.log

Output:

10.0.0.1 GET /p1 200
10.0.0.2 GET /p2 200
10.0.0.3 GET /p3 200
10.0.0.1 GET /p199 200
10.0.0.2 GET /p200 500

4. 500 errors मोजा.

grep -c ' 500$' access.log

Output:

20

5. एका terminal मधे live follow.

tail -F access.log

Output:

(waits)

6. दुसऱ्या terminal मधे line जोडा.

echo '10.0.0.7 GET /new 200' >> ~/lab7/access.log

Output:

(first terminal shows the new line)

7. Ctrl+C ने थांबा आणि less मधे शेवटी उघडा.

less -N +G access.log

Output:

   201 10.0.0.7 GET /new 200

15. Lab 2: tee ने patch run save करा

हे का लागतं?

Command चालवा, बघा आणि dated log ठेवा. Root file safely लिहा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. चालवा आणि log एकाच वेळी.

uname -a 2>&1 | tee -a ~/lab7/run-$(date +%F).log

Output:

Linux web-01 6.1.0 x86_64 GNU/Linux

2. परत चालवा, log वाढला का.

uptime | tee -a ~/lab7/run-$(date +%F).log >/dev/null; wc -l ~/lab7/run-*.log

Output:

2 /home/ravi/lab7/run-2026-10-25.log

3. Root file लिहायचा चुकीचा मार्ग.

sudo echo 'hello' > /etc/lab7.conf

Output:

bash: /etc/lab7.conf: Permission denied

4. योग्य मार्ग.

echo 'hello' | sudo tee /etc/lab7.conf

Output:

hello

5. Clean up.

sudo rm /etc/lab7.conf

Output:

(no output)

16. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

17. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

18. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.