Linux DNS आणि HTTP Tools: dig, nslookup, host, curl, wget, nc आणि /etc/hosts उदाहरणांसह

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: phone मधली contacts list

हे का लागतं?

तुम्हाला 'आई' ला call करायचा आहे. Phone आधी तुमच्या contacts मधे बघतो. तिथे नसेल तर operator च्या directory ला विचारतो. Number मिळाल्यावर dial करता; ring होऊ शकते (कोणी listening), busy, किंवा switched off.

हे काय आहे?

Contacts = /etc/hosts. Directory = resolv.conf मधला DNS server. Directory ला विचारणं = dig. Dial करून ring तपासणं = nc -zv. संभाषण = curl.

कसं करायचं (step by step)

2. dig: DNS ला थेट विचारा

हे का लागतं?

DNS नेमकं काय उत्तर देतो, कोणत्या server ने आणि उत्तर किती वेळ cache (TTL) ते dig दाखवतो.

हे काय आहे?

dig NAME A record विचारतो. dig +short NAME फक्त उत्तर. Type जोडा: A, AAAA, MX, TXT, CNAME, NS. dig @8.8.8.8 NAME ठराविक server ला. dig -x IP reverse lookup. dig +trace root पासून खाली.

कसं करायचं (step by step)

1. छोटं उत्तर.

dig +short shop.example.com

Output:

93.184.216.34

याचा अर्थ: एक IP.

2. TTL सह पूर्ण उत्तर.

dig shop.example.com

Output:

shop.example.com. 300 IN A 93.184.216.34
;; SERVER: 10.0.0.2#53
;; Query time: 2 msec

याचा अर्थ: 300 s cache; 10.0.0.2 ला विचारलं.

3. Mail servers.

dig +short MX example.com

Output:

10 mx1.example.com.
20 mx2.example.com.

याचा अर्थ: कमी number आधी.

4. Public DNS शी तुलना.

dig +short @1.1.1.1 shop.example.com

Output:

93.184.216.40

याचा अर्थ: वेगळं: तुमच्या resolver कडे जुना data.

3. nslookup आणि host: जलद lookups

हे का लागतं?

ते जवळजवळ प्रत्येक system वर आहेत (nslookup Windows वर पण) आणि type करायला जलद.

हे काय आहे?

nslookup NAME [SERVER] वापरलेला server आणि उत्तर. host NAME एक line उत्तर; host -t MX NAME type विचारतो. दोन्ही bind-utils (RHEL) किंवा dnsutils (Ubuntu) मधे, dig सारखे.

कसं करायचं (step by step)

1. nslookup.

nslookup db.internal

Output:

Server:  10.0.0.2
Name:    db.internal
Address: 10.0.3.40

याचा अर्थ: 10.0.0.2 ने उत्तर.

2. host.

host api.example.com

Output:

api.example.com is an alias for lb-123.elb.amazonaws.com.
lb-123.elb.amazonaws.com has address 52.1.2.3

याचा अर्थ: CNAME chain दाखवतो.

3. Reverse.

host 8.8.8.8

Output:

8.8.8.8.in-addr.arpa domain name pointer dns.google.

याचा अर्थ: PTR record.

4. dig +trace, +norecurse आणि TTL: DNS बदल debug

हे का लागतं?

DNS record बदलल्यावर काही users ना नवा IP दिसतो आणि काहींना जुना. कोण बरोबर ते कळायला हवं.

हे काय आहे?

dig +trace NAME root servers पासून authoritative server पर्यंत जातो, म्हणून caches ignore. dig NS domain authoritative servers; dig @THAT_NS NAME खरं current उत्तर. Cached उत्तरातला TTL शून्यापर्यंत कमी होतो; मग resolver परत विचारतो.

कसं करायचं (step by step)

1. Authoritative servers.

dig +short NS example.com

Output:

a.iana-servers.net.
b.iana-servers.net.

याचा अर्थ: यांच्याकडे खरा record.

2. थेट विचारा.

dig +short @a.iana-servers.net shop.example.com

Output:

93.184.216.40

याचा अर्थ: Source वर नवा IP live.

3. Cache TTL कमी होतो.

dig shop.example.com | grep -A1 'ANSWER SECTION'

Output:

shop.example.com. 212 IN A 93.184.216.34

याचा अर्थ: अजून 212 seconds जुना IP.

4. पूर्ण path.

dig +trace shop.example.com | tail -3

Output:

shop.example.com. 300 IN A 93.184.216.40
;; Received 61 bytes from 199.43.135.53#53(a.iana-servers.net)

याचा अर्थ: Root ते उत्तर, cache नाही.

5. /etc/hosts, resolv.conf आणि nsswitch.conf

हे का लागतं?

dig चालतं पण app ला वेगळा IP मिळतो. कारण apps आधी /etc/hosts पण वाचतात.

हे काय आहे?

/etc/hosts: 'IP name aliases' lines, DNS आधी. /etc/resolv.conf: nameserver आणि search lines (बहुतेक systemd-resolved किंवा NetworkManager manage). /etc/nsswitch.conf 'hosts: files dns' क्रम. getent hosts NAME app सारखं resolve (dig /etc/hosts वाचत नाही).

कसं करायचं (step by step)

1. नाव test server कडे.

echo '10.0.5.10 shop.example.com' | sudo tee -a /etc/hosts

Output:

10.0.5.10 shop.example.com

याचा अर्थ: फक्त हे machine बघतं.

2. App view vs DNS view.

getent hosts shop.example.com; dig +short shop.example.com

Output:

10.0.5.10  shop.example.com
93.184.216.34

याचा अर्थ: getent hosts वापरतो; dig नाही.

3. कोणता DNS server?

cat /etc/resolv.conf

Output:

search ec2.internal
nameserver 10.0.0.2

याचा अर्थ: search ने छोटी नावं.

4. systemd-resolved status.

resolvectl status | head -5

Output:

Current DNS Server: 10.0.0.2

याचा अर्थ: खरा upstream server.

6. curl: HTTP बोला

हे का लागतं?

curl client सारखंच API किंवा website test करतो, आणि status codes आणि errors स्पष्ट दाखवतो.

हे काय आहे?

curl URL body print. -I फक्त headers (HEAD). -i headers + body. -s silent, -S errors दाखवा, -L redirects follow, -o FILE save, -O remote नाव ठेवा, -w custom output जसं '%{http_code}'. -v TLS सह पूर्ण संभाषण.

कसं करायचं (step by step)

1. Headers.

curl -I https://shop.example.com

Output:

HTTP/2 200
content-type: text/html
cache-control: max-age=600

याचा अर्थ: Up आणि 10 minutes cache.

2. फक्त status code.

curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}\n' https://shop.example.com/health

Output:

200

याचा अर्थ: Scripts आणि monitors साठी.

3. Timing.

curl -s -o /dev/null -w 'dns %{time_namelookup} connect %{time_connect} total %{time_total}\n' https://shop.example.com

Output:

dns 0.004 connect 0.021 total 0.380

याचा अर्थ: Slow भाग server, DNS नाही.

4. Redirects follow.

curl -sIL http://example.com | grep -i '^location\|^HTTP'

Output:

HTTP/1.1 301 Moved Permanently
Location: https://example.com/
HTTP/2 200

याचा अर्थ: http https कडे जातो.

7. APIs साठी curl: -X, -H, -d, -u

हे का लागतं?

Server वरून POST किंवा authenticated API call test केल्याने app की network चुकीचं याचा अंदाज टळतो.

हे काय आहे?

-X METHOD method (POST, PUT, DELETE). -H 'Header: value' headers. -d DATA body (POST). --json DATA (curl 7.82+) JSON headers. -u user:pass basic auth. -k TLS checks skip (फक्त tests!). --resolve host:443:IP DNS बदलण्याआधी server test.

कसं करायचं (step by step)

1. POST JSON.

curl -s -X POST -H 'Content-Type: application/json' -d '{"sku":"A1","qty":2}' https://api.example.com/cart

Output:

{"ok":true,"items":2}

याचा अर्थ: बनलं.

2. Bearer token.

curl -s -H "Authorization: Bearer $TOKEN" https://api.example.com/me

Output:

{"user":"ravi"}

याचा अर्थ: Token variable मधून, type नाही.

3. DNS आधी नवा server test.

curl -sI --resolve shop.example.com:443:10.0.5.10 https://shop.example.com

Output:

HTTP/2 200

याचा अर्थ: खरं नाव, निवडलेला IP, valid TLS.

8. curl चे errors

हे का लागतं?

curl errors कोणता layer fail झाला ते सांगतात. वाचायला शिका.

हे काय आहे?

Could not resolve host = DNS. Connection refused = listener नाही. Connection timed out = firewall/route. SSL certificate problem = TLS. HTTP 4xx = client/request issue, 5xx = server issue. curl -v कुठे थांबतं ते.

कसं करायचं (step by step)

1. DNS.

curl https://shp.example.com

Output:

curl: (6) Could not resolve host: shp.example.com

याचा अर्थ: नावात typo.

2. TLS.

curl https://10.0.5.10

Output:

curl: (60) SSL: no alternative certificate subject name matches target host name '10.0.5.10'

याचा अर्थ: नाव वापरा, किंवा --resolve.

3. Verbose.

curl -v https://shop.example.com 2>&1 | grep -E '^\* (Trying|Connected|SSL)'

Output:

* Trying 93.184.216.34:443...
* Connected to shop.example.com
* SSL connection using TLSv1.3

याचा अर्थ: प्रत्येक step pass.

9. wget: files download

हे का लागतं?

wget downloads साठी बनलेलं: तुटलेले downloads resume करतो आणि अनेक files आणतो.

हे काय आहे?

wget URL remote नावाने save. -O FILE नाव निवडतो. -c अर्धवट file continue. -q quiet. -i list.txt file मधले सगळे URLs. --tries आणि --timeout retries.

कसं करायचं (step by step)

1. Download.

wget https://downloads.example.com/tool-1.4.tar.gz

Output:

Saving to: 'tool-1.4.tar.gz'
100%[=======>] 12.4M 8.1MB/s in 1.5s

याचा अर्थ: त्याच नावाने save.

2. Resume.

wget -c https://releases.example.com/ubuntu.iso

Output:

HTTP request sent... 206 Partial Content

याचा अर्थ: थांबलं तिथून.

3. curl पद्धत.

curl -fLO https://downloads.example.com/tool-1.4.tar.gz

Output:

(progress bar)

याचा अर्थ: -f HTTP errors ला fail.

wget -O node.tar.xz https://nodejs.org/dist/v20.11.0/node-v20.11.0-linux-x64.tar.xz

Saving to: 'node.tar.xz'
node.tar.xz   100%[=========>]  23.7M  5.1MB/s  in 4.6s

wget -c https://releases.ubuntu.com/24.04/ubuntu-24.04-live-server-amd64.iso

HTTP request sent, awaiting response... 206 Partial Content
Length: 2.6G, 1.1G remaining

wget -b https://files.example.com/census-2026.csv && tail -2 wget-log

Continuing in background, pid 4120.
Output will be written to 'wget-log'.

wget -q https://files.example.com/rates.json && echo saved

saved

wget --limit-rate=300k https://files.example.com/training.mp4

training.mp4   12%[=>        ]  52M  300KB/s

printf "https://files.example.com/a.pdf\nhttps://files.example.com/b.pdf\n" | tee list.txt; wget -i list.txt

FINISHED --10:21:07--
Downloaded: 2 files, 410K in 0.3s

wget --mirror --convert-links --no-parent https://help.example.com/manual/

FINISHED --10:30:44--
Downloaded: 38 files, 2.1M

10. nc (netcat): port open आहे का?

हे का लागतं?

ping फक्त ICMP test करतो. nc तुमच्या app ला लागणारा खरा TCP port एका second मधे test करतो.

हे काय आहे?

nc -zv HOST PORT: -z फक्त scan (data नाही), -v verbose. -w 3 timeout. UDP साठी -u. nc -l 9000 listen (दुसऱ्या बाजूने firewall test). RHEL वर nc म्हणजे nmap-ncat package. Bash मधे /dev/tcp/HOST/PORT पण.

कसं करायचं (step by step)

1. Open port.

nc -zv -w 3 10.0.3.40 5432

Output:

Ncat: Connected to 10.0.3.40:5432.

याचा अर्थ: Database port पोहोचतो.

2. Closed port.

nc -zv -w 3 10.0.3.40 6379

Output:

Ncat: Connection refused.

याचा अर्थ: तिथे कोणी नाही.

3. दोन्ही बाजूंनी firewall test.

nc -l 9000   (on server B)
nc -zv B 9000   (on server A)

Output:

Ncat: Connected to B:9000.

याचा अर्थ: Path आणि firewall 9000 allow.

4. nc शिवाय.

timeout 3 bash -c '</dev/tcp/10.0.3.40/5432' && echo open

Output:

open

याचा अर्थ: Minimal images वर चालतं.

11. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

12. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

13. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

Problem वाटा: name, connect, TLS, HTTP.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. App सारखं नाव resolve?

getent hosts NAME

2. DNS उत्तर आणि server?

dig NAME

3. Port पोहोचतो?

nc -zv -w 3 HOST 443

4. TLS ठीक?

curl -vI https://NAME

5. HTTP status?

curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}' https://NAME

6. वेळ कुठे?

curl -s -o /dev/null -w '%{time_namelookup} %{time_connect} %{time_total}' https://NAME

14. Lab 1: hosts पासून DNS पर्यंत नाव

हे का लागतं?

/etc/hosts apps साठी DNS override करतो पण dig साठी नाही ते बघा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. DNS उत्तर.

dig +short example.com

Output:

93.184.216.34

2. Override जोडा.

echo '127.0.0.1 example.com' | sudo tee -a /etc/hosts

Output:

127.0.0.1 example.com

3. App view.

getent hosts example.com

Output:

127.0.0.1  example.com

4. dig अजून DNS.

dig +short example.com

Output:

93.184.216.34

5. Line काढा.

sudo sed -i '/127.0.0.1 example.com/d' /etc/hosts

Output:

(no output)

15. Lab 2: Web service layer by layer test

हे का लागतं?

छोटा local web server चालवून nc आणि curl ने test.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. Server सुरू.

python3 -m http.server 8000 --bind 127.0.0.1

Output:

Serving HTTP on 127.0.0.1 port 8000

2. दुसऱ्या terminal मधे port.

nc -zv 127.0.0.1 8000

Output:

Connected to 127.0.0.1:8000

3. Headers.

curl -I http://127.0.0.1:8000/

Output:

HTTP/1.0 200 OK

4. नसलेली file.

curl -s -o /dev/null -w '%{http_code}\n' http://127.0.0.1:8000/nope

Output:

404

5. Stop करून परत.

curl http://127.0.0.1:8000/

Output:

curl: (7) Failed to connect ... Connection refused

16. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

17. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

18. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.