Linux File System Hierarchy (FHS) सोप्या भाषेत: /etc, /var, /usr, /proc आणि इतर

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: मोठी housing society

हे का लागतं?

कोथरूडच्या housing society ला एकच main gate असतं. आत office मधे नियम आणि records. Parking मधे गाड्या. प्रत्येक flat एका family चा. Store room मधे सगळ्यांची tools. Office मधे कोणी गाडी ठेवत नाही.

हे काय आहे?

Main gate = /. नियमांचं office = /etc. वाढत जाणारे records = /var. Flats = /home/. सगळ्यांची tools = /usr/bin. बाहेरचे contractors = /opt. रोज साफ होणारी guest room = /tmp. Electric meter board (live readings) = /proc आणि /sys.

कसं करायचं (step by step)

2. Root / आणि FHS standard

हे का लागतं?

प्रत्येक distro ने files कुठेही ठेवल्या तर कोणताही script किंवा माणूस सगळ्या servers वर काम करू शकणार नाही. एक shared नकाशा हवा.

हे काय आहे?

Filesystem Hierarchy Standard (FHS) कोणत्या top folder मधे काय ते सांगतं. सगळं / पासून सुरू होतं. लक्षात ठेवा: / म्हणजे tree चं root. /root म्हणजे root user चा home folder. दोन्ही वेगळे.

कसं करायचं (step by step)

1. Tree चा वरचा भाग list करा.

ls /

Output:

bin  boot  dev  etc  home  lib  media  mnt  opt  proc  root  run  sbin  srv  sys  tmp  usr  var

याचा अर्थ: हे standard FHS folders आहेत.

2. एक level चं tree बघा.

tree -L 1 /

Output:

/
├── bin -> usr/bin
├── boot
├── etc
...

याचा अर्थ: नव्या distros वर bin म्हणजे usr/bin ची link.

3. Layout चं built-in manual वाचा.

man hier

Output:

HIER(7)  Linux Programmer's Manual
NAME  hier - description of the filesystem hierarchy

याचा अर्थ: man hier प्रत्येक folder समजावतो.

3. /etc: configuration चं office

हे का लागतं?

Service कसा वागेल ते config edit करून बदलतो. Configs कुठे असतात ते माहीत हवं.

हे काय आहे?

/etc मधे system आणि services च्या text config files: users (/etc/passwd), groups, hosts, DNS (/etc/resolv.conf), mounts (/etc/fstab), SSH, cron, nginx वगैरे. इथे binaries नसतात.

कसं करायचं (step by step)

1. User list file बघा.

head -3 /etc/passwd

Output:

root:x:0:0:root:/root:/bin/bash
daemon:x:1:1:daemon:/usr/sbin:/usr/sbin/nologin
bin:x:2:2:bin:/bin:/usr/sbin/nologin

याचा अर्थ: प्रत्येक line: user, UID, GID, home, shell.

2. Local name lookup file.

cat /etc/hosts

Output:

127.0.0.1 localhost
10.0.1.20 db01.internal db01

याचा अर्थ: DNS शिवाय db01 म्हणजे 10.0.1.20.

3. DNS servers बघा.

cat /etc/resolv.conf

Output:

nameserver 127.0.0.53
search ap-south-1.compute.internal

याचा अर्थ: DNS आधी local resolver कडे जातो.

4. Edit करण्याआधी config backup.

sudo cp -a /etc/ssh/sshd_config /etc/ssh/sshd_config.bak.$(date +%F)

याचा अर्थ: तारखेची copy असली की परत जाता येतं.

4. /var: सतत बदलणारा data

हे का लागतं?

Logs आणि cache दर मिनिटाला वाढतात. Disk भरली की services crash होतात. कुठे बघायचं ते माहीत हवं.

हे काय आहे?

/var (variable) मधे /var/log (logs), /var/cache (package cache), /var/lib (apps आणि databases ची state, उदा. /var/lib/mysql, /var/lib/docker), /var/spool (print, mail queues) आणि /var/www (बऱ्याच distros वर web files).

कसं करायचं (step by step)

1. Log folder बघा.

ls /var/log

Output:

auth.log  cloud-init.log  dpkg.log  journal  nginx  syslog

याचा अर्थ: auth.log = logins. syslog = general. nginx = web logs.

2. /var मधला सगळ्यात मोठा folder.

sudo du -sh /var/* 2>/dev/null | sort -h | tail -3

Output:

120M /var/cache
1.1G /var/log
6.4G /var/lib

याचा अर्थ: /var/lib सगळ्यात मोठा (Docker किंवा database).

3. Log live बघा.

sudo tail -f /var/log/nginx/access.log

Output:

10.0.0.5 - - [25/Oct/2026:10:40:01 +0530] "GET / HTTP/1.1" 200 612

याचा अर्थ: प्रत्येक नवी request दिसते. थांबायला Ctrl+C.

5. /home, /root, /usr, /opt, /tmp

हे का लागतं?

आपल्या files कुठे, programs कुठे install होतात आणि scratch files कुठे ठेवाव्या हे माहीत हवं.

हे काय आहे?

/home/ प्रत्येक user ची जागा; ~ म्हणजे त्याचं short नाव. /usr मधे package manager ने install केलेले programs (/usr/bin, /usr/lib, /usr/share). /usr/local स्वतः compile केलेल्यांसाठी. /opt मोठ्या vendor apps साठी. /tmp shared scratch जागा, reboot ला बऱ्याचदा साफ.

कसं करायचं (step by step)

1. Home ला जा आणि कुठे आहात ते print करा.

cd ~ && pwd

Output:

/home/meera

याचा अर्थ: meera साठी ~ म्हणजे /home/meera.

2. Program कुठे install आहे ते शोधा.

command -v nginx

Output:

/usr/sbin/nginx

याचा अर्थ: Package ने install केलेले admin tools /usr/sbin मधे.

3. /tmp permissions (sticky bit) तपासा.

ls -ld /tmp

Output:

drwxrwxrwt 18 root root 4096 Oct 25 10:00 /tmp

याचा अर्थ: शेवटचा t = sticky bit. सगळे लिहू शकतात, पण फक्त owner आपली file delete करू शकतो.

4. Safe temp file बनवा.

mktemp

Output:

/tmp/tmp.k3J9aQ2xZb

याचा अर्थ: Unique नाव म्हणजे इतर users शी clash नाही.

6. /dev: devices म्हणजे files

हे का लागतं?

Linux जवळजवळ सगळं file समजतं. Disks, terminals आणि 'काहीच नाही' याला सुद्धा file नाव असतं. Tools त्यांना normal files सारखं वाचू/लिहू शकतात.

हे काय आहे?

/dev मधे device files: /dev/sda किंवा /dev/nvme0n1 (disks), /dev/sda1 (partition), /dev/tty (terminal), /dev/null (black hole), /dev/zero (अखंड zeros), /dev/random, /dev/urandom (random bytes).

कसं करायचं (step by step)

1. Block devices list करा.

lsblk

Output:

NAME        MAJ:MIN RM  SIZE RO TYPE MOUNTPOINTS
nvme0n1     259:0    0   20G  0 disk
└─nvme0n1p1 259:1    0   20G  0 part /
nvme1n1     259:2    0  100G  0 disk /data

याचा अर्थ: दोन disks. दुसरी /data वर mount.

2. /dev/null ने output फेकून द्या.

ls /nope 2>/dev/null; echo done

Output:

done

याचा अर्थ: Error black hole मधे गेला.

3. /dev/zero वरून 100 MB test file.

dd if=/dev/zero of=/tmp/test.img bs=1M count=100

Output:

100+0 records in
100+0 records out
104857600 bytes (105 MB) copied, 0.1 s

याचा अर्थ: Disk speed test साठी उपयोगी.

7. /proc आणि /sys: kernel मधे बघायच्या live खिडक्या

हे का लागतं?

Special tools शिवाय CPU, memory, process details आणि kernel settings हव्यात.

हे काय आहे?

/proc आणि /sys virtual आहेत. Disk वर काही नसतं; वाचल्यावर kernel content बनवतो. /proc मधे प्रत्येक process चा folder (/proc/) आणि cpuinfo, meminfo, loadavg सारख्या files. /proc/sys मधे बदलता येणाऱ्या settings (sysctl). /sys devices, drivers, power tree मधे दाखवतो.

कसं करायचं (step by step)

1. CPU model.

grep -m1 'model name' /proc/cpuinfo

Output:

model name : Intel(R) Xeon(R) Platinum 8259CL CPU @ 2.50GHz

याचा अर्थ: थेट kernel कडून.

2. Free memory.

grep -E 'MemTotal|MemAvailable' /proc/meminfo

Output:

MemTotal:        3969436 kB
MemAvailable:    3101220 kB

याचा अर्थ: 4 GB पैकी जवळपास 3 GB available.

3. Process folder मधे बघा.

cat /proc/1/comm; ls -l /proc/self/cwd

Output:

systemd
lrwxrwxrwx 1 meera meera 0 Oct 25 10:45 /proc/self/cwd -> /home/meera

याचा अर्थ: Process 1 = systemd. self = चालू process.

4. Kernel setting वाचा आणि बदला.

cat /proc/sys/net/ipv4/ip_forward; sudo sysctl -w net.ipv4.ip_forward=1

Output:

0
net.ipv4.ip_forward = 1

याचा अर्थ: IP forwarding आता on (reboot पर्यंत; कायम ठेवायला /etc/sysctl.d/ मधे save करा).

5. /sys मधे disk scheduler बघा.

cat /sys/block/nvme0n1/queue/scheduler

Output:

[none] mq-deadline

याचा अर्थ: Active value brackets मधे.

8. Paths आणि mounts: disks tree ला कशा जोडतात

हे का लागतं?

नवी 100 GB disk tree मधे कुठेतरी दिसेपर्यंत निरुपयोगी.

हे काय आहे?

Absolute path / ने सुरू होतो (उदा. /var/log/syslog). Relative path तुम्ही जिथे आहात तिथून (उदा. logs/app.log). . म्हणजे इथे, .. म्हणजे एक वर. Mount म्हणजे disk ची file system एका folder (mount point) ला जोडणं. /etc/fstab ने mounts कायम होतात.

कसं करायचं (step by step)

1. Relative path प्रवास.

cd /var/log && cd ../lib && pwd

Output:

/var/lib

याचा अर्थ: /var/log मधून .. म्हणजे /var, मग lib.

2. काय कुठे mount आहे.

findmnt -t ext4,xfs

Output:

TARGET SOURCE         FSTYPE OPTIONS
/      /dev/nvme0n1p1 xfs    rw,noatime
/data  /dev/nvme1n1   ext4   rw,relatime

याचा अर्थ: Root xfs. /data वेगळी ext4 disk.

3. नवी disk mount करा.

sudo mkfs.ext4 /dev/nvme2n1 && sudo mkdir -p /backup && sudo mount /dev/nvme2n1 /backup && df -h /backup

Output:

Filesystem      Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/nvme2n1     50G   24K   47G   1% /backup

याचा अर्थ: Disk आता /backup वर.

4. UUID ने कायम करा.

echo "UUID=$(sudo blkid -s UUID -o value /dev/nvme2n1) /backup ext4 defaults,nofail 0 2" | sudo tee -a /etc/fstab && sudo mount -a

Output:

UUID=9b2e... /backup ext4 defaults,nofail 0 2

याचा अर्थ: Disk नावं बदलली तरी UUID बदलत नाही.

9. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

10. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

11. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

बहुतेक file-system issues 'disk full', 'file सापडत नाही' किंवा 'mount fail'. या क्रमाने तपासा.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. प्रत्येक mount ची free space.

df -h

2. Free inodes.

df -i

3. फक्त त्या mount वरचे मोठे folders.

sudo du -xh /var --max-depth=1 | sort -h

4. Delete झालेल्या पण open असलेल्या files.

sudo lsof +L1

5. Mount table.

findmnt

6. fstab आणि खरे UUIDs जुळवा.

blkid; cat /etc/fstab

12. Lab 1: Disk full fire drill

हे का लागतं?

गोव्याच्या Leela Travels ची website बंद. df मधे / 100%. शोधा आणि fix करा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. खात्री करा.

df -h /

Output:

/dev/nvme0n1p1  20G   20G     0 100% /

2. मोठा folder शोधा.

sudo du -xh / --max-depth=1 2>/dev/null | sort -h | tail -3

Output:

1.9G /usr
2.4G /home
14G /var

3. आणखी आत.

sudo du -xh /var --max-depth=2 | sort -h | tail -2

Output:

13G /var/log
13G /var/log/app

4. Files बघा.

ls -lhS /var/log/app | head -3

Output:

-rw-r--r-- 1 app app 12G Oct 25 10:50 debug.log

5. सुरक्षितपणे रिकामी करा (app file open ठेवतो).

sudo truncate -s 0 /var/log/app/debug.log

6. तपासा.

df -h /

Output:

/dev/nvme0n1p1  20G  7.1G   13G  36% /

7. पुन्हा होऊ नये: logrotate.

printf '/var/log/app/*.log {\n daily\n rotate 7\n compress\n missingok\n copytruncate\n}\n' | sudo tee /etc/logrotate.d/app

13. Lab 2: Auditor सारखं tree फिरा

हे का लागतं?

फक्त FHS ज्ञानाने पाच audit प्रश्नांची उत्तरं द्या.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. कोणते users shell ने login करू शकतात?

grep -v nologin /etc/passwd | cut -d: -f1

Output:

root
meera
ec2-user

2. कोणता DNS server?

grep nameserver /etc/resolv.conf

Output:

nameserver 10.0.0.2

3. कोणती vendor apps?

ls /opt

Output:

aws  splunkforwarder

4. किती CPUs?

grep -c ^processor /proc/cpuinfo

Output:

2

5. अलीकडे कोण login झालं?

sudo grep 'Accepted' /var/log/auth.log | tail -2

Output:

Accepted publickey for meera from 49.36.10.4 port 51022 ssh2

14. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

15. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

16. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.