Linux Process Management: ps, top, htop, pgrep, jobs, bg, fg, nohup, nice आणि renice

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: गजबजलेलं वाड्याचं स्वयंपाकघर

हे का लागतं?

गणपतीत सदाशिव पेठेतल्या वाड्यात स्वयंपाकघरात एकदम अनेक कामं: एका stove वर भात, modak वाफवणं, pressure cooker, आणि कोणीतरी चिरतंय. आजी प्रत्येक भांड्यावर number आणि स्वयंपाक्याचं नाव असलेला token ठेवते. काही कामं cooker च्या शिट्टीची वाट बघतात. स्वयंपाकी बाहेर गेला तरी modak वाफवत राहतात. पाहुणे आले की आजी सांगते 'आधी भात, गोड थांबू शकतं'.

हे काय आहे?

प्रत्येक भांडं = process. Token number = PID. स्वयंपाक्याचं नाव = user. कोणी सुरू केलं = parent (PPID). शिट्टीची वाट = sleeping state. स्वयंपाकी बाहेर असताना वाफ = nohup सह background job. 'आधी भात' = nice/renice priority. सगळं बघणारी आजी = top.

कसं करायचं (step by step)

2. ps aux: सगळे processes, BSD style

हे का लागतं?

Server slow किंवा app 'अडकलं' की पहिला प्रश्न: काय चालू आहे, कोणाच्या नावाने, किती वापरतंय?

हे काय आहे?

ps aux सगळे processes USER, PID, %CPU, %MEM, VSZ, RSS (खरी memory, KB), TTY, STAT, START, TIME आणि COMMAND सह. STAT letters: R running, S sleeping, D uninterruptible (disk), T stopped, Z zombie; + foreground, s session leader, < high priority, N low priority.

कसं करायचं (step by step)

1. सगळे processes, पहिल्या lines.

ps aux | head -3

Output:

USER  PID %CPU %MEM    VSZ   RSS TTY STAT START TIME COMMAND
root    1  0.0  0.1 171820 13200 ?   Ss   09:01 0:02 /usr/lib/systemd/systemd
root    2  0.0  0.0      0     0 ?   S    09:01 0:00 [kthreadd]

याचा अर्थ: PID 1 systemd; [brackets] म्हणजे kernel threads.

2. सर्वात जास्त memory.

ps aux --sort=-rss | head -4

Output:

USER   PID %CPU %MEM ... RSS ... COMMAND
mysql 1420  3.1 24.0 ... 1960000 ... /usr/sbin/mysqld
ravi  8812 40.2 12.5 ... 1020000 ... python train.py

याचा अर्थ: mysqld सुमारे 1.9 GB.

3. एक program शोधा.

ps aux | grep [n]ginx

Output:

root   980 0.0 0.0 ... nginx: master process
nginx  981 0.0 0.1 ... nginx: worker process

याचा अर्थ: [n] मुळे grep स्वतःला match करत नाही.

3. ps -ef आणि ps -o: parents आणि custom columns

हे का लागतं?

Process कोणी सुरू केला ते कळायला, किंवा script ला लागणारे columns च print करायला.

हे काय आहे?

ps -ef UID, PID, PPID, C, STIME, TTY, TIME, CMD. ps -o pid,ppid,user,stat,%cpu,%mem,etime,cmd columns निवडतो. एका process साठी -p PID, user साठी -u USER, नावाने -C NAME, tree साठी --forest, scripts साठी --no-headers.

कसं करायचं (step by step)

1. Parent बघा.

ps -ef | grep [g]unicorn

Output:

app  2201     1  0 09:05 ?  00:00:03 gunicorn master
app  2210  2201  1 09:05 ?  00:00:40 gunicorn worker

याचा अर्थ: Workers चा PPID master.

2. एका PID साठी custom columns.

ps -o pid,ppid,user,stat,etime,cmd -p 2201

Output:

  PID  PPID USER STAT     ELAPSED CMD
 2201     1 app  Ss    3-02:11:09 gunicorn master

याचा अर्थ: 3 दिवस 2 तास चालू.

3. एका user चे processes.

ps -u postgres -o pid,%cpu,cmd --sort=-%cpu | head -3

Output:

  PID %CPU CMD
 3310 22.0 postgres: app shop 10.0.1.5 SELECT
 1500  0.3 postgres: checkpointer

याचा अर्थ: एक query busy.

4. Scripts साठी नावाने.

ps -C sshd -o pid= | wc -l

Output:

3

याचा अर्थ: Header नाही, count सोपं.

4. pstree: family tree

हे का लागतं?

Tree कोणत्या service चे कोणते workers आणि विचित्र process कोणी spawn केला ते दाखवतो.

हे काय आहे?

pstree systemd पासून tree. -p PIDs, -u user बदल, -a arguments. pstree -p PID एक branch. pstree -s PID PID 1 पर्यंत parents.

कसं करायचं (step by step)

1. एका service ची branch.

pstree -p 980

Output:

nginx(980)─┬─nginx(981)
           └─nginx(982)

याचा अर्थ: Master आणि दोन workers.

2. हे कोणी सुरू केलं?

pstree -s -p 8812

Output:

systemd(1)───sshd(800)───sshd(8700)───bash(8701)───python(8812)

याचा अर्थ: SSH session मधून.

3. Users पण.

pstree -u | head -3

Output:

systemd─┬─NetworkManager───2*[{NetworkManager}]
        ├─chronyd(chrony)
        ├─mysqld(mysql)───38*[{mysqld}]

याचा अर्थ: (name) user बदल; {} threads.

5. pgrep आणि pidof: नावाने PIDs

हे का लागतं?

Scripts ला ps output parse न करता signals साठी किंवा चालू आहे का बघायला PID लागतो.

हे काय आहे?

pgrep NAME matching PIDs. -l नावं, -a पूर्ण command, -u USER filter, -f पूर्ण command line match, -x exact नाव, -c count, -n newest, -o oldest. pidof PROGRAM exact program नावाचे PIDs. Exit code 1 म्हणजे सापडलं नाही.

कसं करायचं (step by step)

1. नावांसह PIDs.

pgrep -l nginx

Output:

980 nginx
981 nginx

याचा अर्थ: जलद आणि स्वच्छ.

2. पूर्ण command line match.

pgrep -af 'python.*train'

Output:

8812 python train.py --epochs 50

याचा अर्थ: -f arguments पण बघतो.

3. User चे processes count.

pgrep -c -u deploy

Output:

27

याचा अर्थ: साधं monitoring.

4. Exact binary साठी pidof.

pidof sshd

Output:

8700 800

याचा अर्थ: अनेक init scripts मधे.

5. Exit code वापरा.

pgrep -x redis-server >/dev/null || echo 'redis is down'

Output:

redis is down

याचा अर्थ: Health checks साठी.

6. top: live view

हे का लागतं?

आत्ता CPU आणि memory काय वापरतंय, आणि system किती loaded ते बघायला.

हे काय आहे?

Header uptime, users, load average (1, 5, 15 min), task states, CPU (us user, sy system, wa IO wait, st steal), आणि memory. Keys: P CPU ने sort, M memory ने, 1 per-CPU, c पूर्ण command, u user filter, k kill, r renice, q quit. Scripts साठी top -b -n 1 एकदा print.

कसं करायचं (step by step)

1. Header.

top -b -n 1 | head -5

Output:

top - 11:20:01 up 3 days,  2 users,  load average: 3.92, 2.10, 1.05
Tasks: 212 total,   3 running, 209 sleeping,   0 stopped,   0 zombie
%Cpu(s): 88.0 us,  6.0 sy,  0.0 ni,  5.0 id,  0.5 wa,  0.0 hi,  0.5 si,  0.0 st
MiB Mem :   7820.0 total,    410.2 free,   5200.1 used,   2209.7 buff/cache
MiB Swap:   2048.0 total,   2048.0 free,      0.0 used.   2310.5 avail Mem

याचा अर्थ: 4 CPUs वर load 3.9: जवळजवळ पूर्ण, CPU bound.

2. Batch mode मधे CPU ने top 3.

top -b -n 1 -o %CPU | sed -n '8,10p'

Output:

8812 ravi  20 0 2.1g 1.0g  9m R 380.0 12.5 python
1420 mysql 20 0 3.0g 1.9g 20m S  12.0 24.0 mysqld
 980 root  20 0  12m  4m  3m S   0.3  0.1 nginx

याचा अर्थ: 380% = जवळजवळ 4 cores.

3. एक user बघा.

top -u postgres

Output:

(interactive view)

याचा अर्थ: q ने बाहेर.

7. htop: सोपा top

हे का लागतं?

Colours, प्रत्येक CPU ची bar, mouse, tree view आणि सोपं kill ने triage जलद.

हे काय आहे?

dnf/apt install htop. F2 setup, F3 search, F4 filter, F5 tree, F6 sort, F7/F8 nice कमी/जास्त, F9 kill, F10 quit, Space tag. htop -u USER, htop -p PID1,PID2.

कसं करायचं (step by step)

1. Install आणि चालवा.

sudo dnf install -y htop && htop

Output:

(full-screen view with CPU bars)

याचा अर्थ: Green = user, red = kernel time.

2. काही PIDs च.

htop -p 980,981,982

Output:

(only nginx processes)

याचा अर्थ: एका service वर लक्ष.

3. Tree view.

htop  # then press F5

Output:

(processes shown as a tree)

याचा अर्थ: pstree सारखं, पण live.

8. & आणि jobs: background मधे

हे का लागतं?

मोठी कामं (backup, download) terminal block करू नयेत.

हे काय आहे?

CMD & background मधे सुरू करून [job] PID print करतो. jobs या shell चे jobs (-l PIDs). $! शेवटच्या background job चा PID. wait background jobs ची वाट बघतो. Jobs shell चे: logout ला त्यांना SIGHUP.

कसं करायचं (step by step)

1. Background मधे backup.

tar czf /tmp/etc.tgz /etc 2>/dev/null &

Output:

[1] 9120

याचा अर्थ: Job 1, PID 9120. Prompt free.

2. Jobs list.

jobs -l

Output:

[1]+  9120 Running    tar czf /tmp/etc.tgz /etc 2> /dev/null &

याचा अर्थ: + म्हणजे current job.

3. दोन चालवा आणि वाट.

sleep 3 & sleep 5 & wait; echo all done

Output:

[1] 9201
[2] 9202
all done

याचा अर्थ: दोन्ही संपेपर्यंत wait थांबतो.

4. PID save.

./server.sh & echo $! > server.pid; cat server.pid

Output:

9310

याचा अर्थ: नंतर थांबवायला.

9. Ctrl+Z, bg आणि fg: jobs pause आणि हलवा

हे का लागतं?

मोठा command foreground मधे सुरू केला आणि kill न करता prompt परत हवा.

हे काय आहे?

Ctrl+Z foreground job थांबवतो (pause, SIGTSTP). bg background मधे परत चालू. fg foreground मधे आणतो. Job N साठी %N: fg %2, bg %1. bg किंवा fg पर्यंत stopped job चालत नाही.

कसं करायचं (step by step)

1. चालू copy pause.

rsync -a /data/ /backup/   # press Ctrl+Z

Output:

^Z
[1]+  Stopped    rsync -a /data/ /backup/

याचा अर्थ: Pause, मेलं नाही.

2. Background मधे चालू.

bg %1

Output:

[1]+ rsync -a /data/ /backup/ &

याचा अर्थ: आता prompt मागे चालू.

3. परत आणा.

fg %1

Output:

rsync -a /data/ /backup/

याचा अर्थ: गरज असेल तर Ctrl+C.

10. nohup आणि disown: logout नंतर टिकवा

हे का लागतं?

SSH तुटलं तर background jobs ना SIGHUP आणि ते मरतात. 3 तासांचा import टिकला पाहिजे.

हे काय आहे?

nohup CMD & SIGHUP ignore करतो आणि output nohup.out मधे (स्वतः redirect करा). disown -h %1 आधीच चालू job ला SIGHUP न पाठवायला shell ला सांगतो. मोठ्या किंवा महत्त्वाच्या कामासाठी tmux/screen किंवा systemd service (systemd-run).

कसं करायचं (step by step)

1. Logout नंतर टिकणारा import.

nohup ./import.sh > import.log 2>&1 &

Output:

[1] 9400

याचा अर्थ: Terminal बंद करणं safe.

2. nohup विसरलेला job वाचवा.

jobs; disown -h %1

Output:

[1]+ Running  ./reindex.sh &

याचा अर्थ: आता SIGHUP नाही.

3. चांगलं: transient systemd unit.

sudo systemd-run --unit=reindex /usr/local/bin/reindex.sh && systemctl status reindex --no-pager | head -3

Output:

Running as unit: reindex.service
● reindex.service - /usr/local/bin/reindex.sh
     Active: active (running)

याचा अर्थ: Logs journalctl -u reindex मधे.

11. nice: कमी किंवा जास्त priority ने सुरू

हे का लागतं?

Backup किंवा compile ने त्याच server वरचं web app slow होऊ नये.

हे काय आहे?

Nice values -20 (सर्वात जास्त CPU priority) ते 19 (सर्वात कमी). Default 0. nice -n 10 CMD कमी priority ने. Negative फक्त root. top आणि ps -o ni मधे NI. Disk priority साठी ionice -c3.

कसं करायचं (step by step)

1. Backup हळुवार.

nice -n 19 tar czf /backup/www.tgz /srv/www &

Output:

[1] 9500

याचा अर्थ: इतरांना CPU नको असेल तेव्हाच वापरतो.

2. Value तपासा.

ps -o pid,ni,cmd -p 9500

Output:

  PID  NI CMD
 9500  19 tar czf /backup/www.tgz /srv/www

याचा अर्थ: NI 19.

3. Normal user negative नाही.

nice -n -5 ./job.sh

Output:

nice: cannot set niceness: Permission denied

याचा अर्थ: sudo लागतो.

4. CPU आणि disk दोन्ही हळुवार.

nice -n 15 ionice -c3 rsync -a /data/ /backup/

Output:

(no output)

याचा अर्थ: ionice class 3 = idle IO.

12. renice: चालू process ची priority बदला

हे का लागतं?

Report job आधीच CPU खातोय आणि users तक्रार करतात. न थांबवता कमी करा.

हे काय आहे?

renice -n 10 -p PID एक process बदलतो. -u USER user चे सगळे. -g PGID process group. Normal users फक्त स्वतःचे वाढवू (nicer) शकतात; root काहीही.

कसं करायचं (step by step)

1. Busy job कमी.

renice -n 15 -p 8812

Output:

8812 (process ID) old priority 0, new priority 15

याचा अर्थ: आता web app ला आधी CPU.

2. Critical वाढवा.

sudo renice -n -5 -p 1420

Output:

1420 (process ID) old priority 0, new priority -5

याचा अर्थ: फक्त root.

3. User चे सगळे jobs.

sudo renice -n 10 -u batch

Output:

1003 (user ID) old priority 0, new priority 10

याचा अर्थ: batch चे सगळे processes.

13. /proc/PID: process च्या आत

हे का लागतं?

Tools नसतात (containers) किंवा नेमके details हवे: command line, environment, limits, open files, memory.

हे काय आहे?

प्रत्येक process चा folder /proc/PID: cmdline (arguments, NUL-separated), status (state, memory, threads), environ, cwd आणि exe (links), fd/ (open files), limits, io. /proc/loadavg, /proc/meminfo आणि /proc/cpuinfo system-wide numbers.

कसं करायचं (step by step)

1. पूर्ण command line.

tr '\0' ' ' < /proc/2201/cmdline; echo

Output:

/usr/bin/python3 /srv/app/venv/bin/gunicorn -w 4 app:server

याचा अर्थ: नेमके arguments.

2. State आणि memory.

grep -E 'State|VmRSS|Threads' /proc/2201/status

Output:

State:	S (sleeping)
VmRSS:	  182340 kB
Threads:	5

याचा अर्थ: सुमारे 178 MB खरी memory.

3. कुठून चालतंय?

sudo ls -l /proc/2201/cwd /proc/2201/exe

Output:

/proc/2201/cwd -> /srv/app
/proc/2201/exe -> /usr/bin/python3.11

याचा अर्थ: Folder आणि binary.

4. किती open files?

sudo ls /proc/2201/fd | wc -l; grep 'open files' /proc/2201/limits

Output:

812
Max open files            1024                 1024                 files

याचा अर्थ: Limit जवळ: 'Too many open files' धोका.

14. lsof: open files, ports आणि deleted files

हे का लागतं?

'Port already in use', 'disk full पण du कमी दाखवतो', 'cannot unmount: busy': lsof मागचा process शोधतो.

हे काय आहे?

lsof -p PID एका process च्या files. lsof -i :PORT port कोण वापरतो. lsof -u USER user नुसार. lsof +D DIR folder खाली open files. lsof +L1 deleted पण अजून open files (space free नाही). -n -P DNS आणि port names वगळा (जलद). पर्याय ss -ltnp आणि fuser.

कसं करायचं (step by step)

1. Port 8080 कोण?

sudo lsof -nP -i :8080

Output:

COMMAND  PID USER FD TYPE DEVICE NODE NAME
java    7710 app  45u IPv6  9921  TCP *:8080 (LISTEN)

याचा अर्थ: जुना java अजून चालू.

2. Deleted files अजून disk वापरतात.

sudo lsof -nP +L1 | head -3

Output:

COMMAND  PID USER FD TYPE SIZE/OFF NLINK NAME
java    7710 app   3w REG  9.8G       0 /var/log/app.log (deleted)

याचा अर्थ: java restart किंवा fd truncate झाल्यावरच 9.8 GB free.

3. Unmount का होत नाही?

sudo lsof +D /mnt/usb | head -2

Output:

COMMAND PID USER FD TYPE NAME
bash   9020 ravi cwd DIR  /mnt/usb

याचा अर्थ: एक shell folder मधे.

4. fuser ने.

sudo fuser -vm /mnt/usb

Output:

USER PID ACCESS COMMAND
/mnt/usb: ravi 9020 ..c.. bash

याचा अर्थ: c = current directory.

15. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

16. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

17. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

Slow server साठी: load मोजा, top process शोधा, तो कशाची वाट बघतो ते बघा, मग action (renice, restart, किंवा fix).

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. किती loaded, किती CPUs?

uptime; nproc

2. Top CPU आणि memory users.

ps aux --sort=-%cpu | head -5

3. D-state किंवा zombies?

ps -eo pid,stat,cmd | awk '$2 ~ /^(D|Z)/'

4. IO wait आहे का?

top -b -n 1 | sed -n 3p

5. कोणत्या files आणि ports?

sudo lsof -p PID | head

6. Priority कमी किंवा service restart.

sudo renice -n 15 -p PID

18. Lab 1: CPU hog शोधा आणि आवरा

हे का लागतं?

CPU-heavy job सुरू करा, तीन प्रकारे शोधा, priority कमी करा, मग थांबवा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. खोटा hog.

yes > /dev/null & echo $!

Output:

[1] 9601
9601

2. ps ने.

ps -o pid,ni,%cpu,cmd -p 9601

Output:

  PID  NI %CPU CMD
 9601   0 99.5 yes

3. pgrep आणि top ने.

pgrep -l yes; top -b -n 1 -o %CPU | sed -n 8p

Output:

9601 yes
9601 ravi 20 0 8m 1m 1m R 99.7 0.0 yes

4. Priority कमी.

renice -n 19 -p 9601 && ps -o ni= -p 9601

Output:

9601 (process ID) old priority 0, new priority 19
 19

5. थांबवा.

kill %1; jobs

Output:

[1]+  Terminated   yes > /dev/null

19. Lab 2: Jobs, logout survival आणि lsof

हे का लागतं?

Job foreground-background मधे हलवा, एक logout नंतर टिकवा, आणि space धरणारी deleted file शोधा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. Foreground मधे सुरू आणि pause.

sleep 300   # press Ctrl+Z

Output:

^Z
[1]+  Stopped    sleep 300

2. Background, मग foreground.

bg %1; jobs; fg %1   # then Ctrl+C

Output:

[1]+ sleep 300 &
[1]+  Running    sleep 300 &

3. Logout नंतर टिका.

nohup sleep 600 > /dev/null 2>&1 & echo $!

Output:

9705

4. Deleted file open धरा.

python3 -c 'import time;f=open("/tmp/big","w");f.write("x"*50000000);f.flush();time.sleep(600)' & sleep 1; rm /tmp/big

Output:

[2] 9710

5. शोधा आणि साफ.

sudo lsof -nP +L1 | grep /tmp/big; kill 9710 9705

Output:

python3 9710 ravi 3w REG 50000000 0 /tmp/big (deleted)

20. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

21. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

22. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.