Shell Scripting Complete 4: if, else, test, [[ ]], (( )) आणि case सोप्या भाषेत

By Ravindra Bagale, trainer LinkedIn Last updated: 25 October 2026

Scripts ना निर्णय घ्यावे लागतात: disk भरली का, file आहे का, command चालली का, कोणतं environment? हा chapter if, elif आणि else, test command आणि [ ], जास्त safe bash [[ ]], number आणि string comparisons, file tests, =~ ने regex matching, && आणि || shortcuts, numbers साठी (( )), आणि menus आणि अनेक choices साठी case शिकवतो.

या chapter मध्ये तुम्ही काय शिकाल

if / elif / else लिहा
if exit code तपासतो हे समजा
Numbers आणि strings बरोबर compare करा
File tests -f -d -r -s वापरा
[[ ]] वापरा आणि =~
अनेक choices साठी case

1. रोजचं उदाहरण: traffic signal

हे का लागतं?

Signal वर तुम्ही ठरवता: red असेल तर थांबा; नाहीतर yellow असेल तर हळू; नाहीतर जा. मोठ्या चौकातला traffic police अनेक रस्त्यांसाठी तेच करतो: रस्ता 1, रस्ता 2, रस्ता 3. Scripts पण असेच निर्णय घेतात, yes किंवा no उत्तर देणाऱ्या tests वापरून.

हे काय आहे?

Light चा रंग = value. रंग तपासणं = test किंवा [[ ]]. थांबा/हळू/जा = if, elif, else. अनेक रस्त्यांचा चौक = case. Yes/no उत्तर = exit code 0 किंवा non-zero.

कसं करायचं (step by step)

[ ] आणि [[ ]] फक्त 0 किंवा 1 देणाऱ्या commands आहेत.

2. if, then, elif, else, fi

हे का लागतं?

निर्णयांशिवाय काहीतरी चुकलं तरी script तेच करत राहतो.

हे काय आहे?

if COMMAND; then ...; elif COMMAND; then ...; else ...; fi. if कोणतीही command चालवतो आणि exit code तपासतो: 0 म्हणजे true. म्हणून if grep -q x file; then लिहू शकता. then आधीचा ; ऐवजी new line चालते. Body दोन किंवा चार spaces ने indent करा.

कसं करायचं (step by step)

Command हाच test.

if ping -c1 -W1 8.8.8.8 &>/dev/null; then echo online; else echo offline; fi

Output:

online

याचा अर्थ: ping ने 0 दिला.

तीन branches.

hour=$(date +%H); if [ $hour -lt 12 ]; then echo 'Good morning'; elif [ $hour -lt 17 ]; then echo 'Good afternoon'; else echo 'Good evening'; fi

Output:

Good evening

याचा अर्थ: फक्त पहिला true branch चालतो.

grep -q.

if grep -q '^asha:' /etc/passwd; then echo 'user exists'; fi

Output:

user exists

याचा अर्थ: -q काही print करत नाही, फक्त exit code.

उलटं.

if ! systemctl is-active -q nginx; then echo 'nginx is down'; fi

Output:

nginx is down

याचा अर्थ: ! true आणि false उलटतो.

3. test आणि [ ]: numbers

हे का लागतं?

Disk percent, error counts आणि retry numbers ना comparisons लागतात.

हे काय आहे?

[ हा test command; बंद ] आवश्यक आणि आत spaces आवश्यक: [ $a -gt 5 ]. Number operators words आहेत: -eq equal, -ne not equal, -lt कमी, -le कमी किंवा equal, -gt जास्त, -ge जास्त किंवा equal. [ ] मधे numbers साठी < किंवा > वापरू नका: तिथे ते redirection.

Operator	अर्थ
-eq	equal
-ne	not equal
-lt / -le	कमी / कमी किंवा equal
-gt / -ge	जास्त / जास्त किंवा equal

कसं करायचं (step by step)

Disk alert.

use=$(df --output=pcent / | tail -1 | tr -dc 0-9); if [ "$use" -ge 90 ]; then echo "ALERT $use%"; else echo "ok $use%"; fi

Output:

ok 41%

याचा अर्थ: tr -dc 0-9 फक्त digits ठेवतो.

Spaces महत्त्वाचे.

[$use -ge 90]

Output:

bash: [41: command not found

याचा अर्थ: [ वेगळा word हवा.

test सारखंच.

test 5 -gt 3 && echo yes

Output:

yes

याचा अर्थ: [ ] म्हणजे test लिहायचा दुसरा प्रकार.

रिकामा variable trap.

x=; [ $x -eq 1 ]

Output:

bash: [: -eq: unary operator expected

याचा अर्थ: Quote करा किंवा default द्या.

4. String tests: =, !=, -z, -n

हे का लागतं?

Environment नावं, उत्तरं आणि रिकाम्या values तपासणं रोजचं काम.

हे काय आहे?

[ "$a" = "$b" ] equal, != not equal. -z "$a" रिकामा असेल तर true, -n "$a" रिकामा नसेल तर true. [ ] मधे variables नेहमी quote करा नाहीतर रिकामी value test बिघडवते. [[ ]] मधे (पुढचा section) == पण चालतो आणि quoting कमी critical.

कसं करायचं (step by step)

Equal.

env=prod; if [ "$env" = prod ]; then echo 'careful: production'; fi

Output:

careful: production

याचा अर्थ: Strings नेमके compare.

रिकामं check.

name=''; [ -z "$name" ] && echo 'name is empty'

Output:

name is empty

याचा अर्थ: -z म्हणजे zero length.

रिकामं नाही.

[ -n "$HOME" ] && echo "home set: $HOME"

Output:

home set: /home/asha

याचा अर्थ: -n म्हणजे non-zero length.

Case महत्त्वाचा.

[ Prod = prod ] || echo different

Output:

different

याचा अर्थ: Case ignore करायला ${v,,} compare.

5. File tests: -e -f -d -r -w -x -s

हे का लागतं?

Read, copy किंवा delete आधी file आहे आणि योग्य प्रकारची आहे हे माहीत हवं.

हे काय आहे?

-e आहे. -f regular file. -d directory. -L symlink. -r readable, -w writable, -x तुमच्यासाठी executable. -s आहे आणि रिकामी नाही. a -nt b म्हणजे a b पेक्षा नवी; -ot जुनी.

Test	कधी true
-e	आहे
-f	regular file
-d	directory
-s	size > 0
-r/-w/-x	तुम्ही read/write/run करू शकता
-nt	पेक्षा नवी

कसं करायचं (step by step)

Config आहे?

conf=/etc/ssh/sshd_config; if [ -f "$conf" ]; then echo found; else echo missing; fi

Output:

found

याचा अर्थ: Regular file.

नसेल तर folder.

[ -d /tmp/reports ] || mkdir -p /tmp/reports; ls -d /tmp/reports

Output:

/tmp/reports

याचा अर्थ: Test fail झाला तरच || चालतं.

रिकामी file.

: > /tmp/e.txt; [ -s /tmp/e.txt ] || echo 'file is empty'

Output:

file is empty

याचा अर्थ: -s ला किमान एक byte.

नवी.

[ /etc/hosts -nt /etc/hostname ] && echo 'hosts changed later'

Output:

hosts changed later

याचा अर्थ: Modification times compare.

6. [[ ]]: जास्त safe bash test

हे का लागतं?

[ ] मधे रिकाम्या values आणि special characters चे traps आहेत. [[ ]] bash मधे built-in आणि बहुतेक टाळतो.

हे काय आहे?

[[ ]] variables वर words तोडत नाही किंवा globs expand करत नाही, म्हणून रिकामा $x safe. आत && आणि ||, patterns सह == ([[ $f == *.log ]]), string क्रमासाठी < आणि >, आणि regex साठी =~. bash मधे चालतं, साध्या sh मधे नाही. Bash scripts मधे strings आणि files साठी [[ ]] आणि numbers साठी (( )).

Feature	[ ]	[[ ]]
empty var unquoted	तुटतं	safe
&& \|\| inside	नाही (-a -o)	हो
pattern ==	नाही	हो
regex =~	नाही	हो
POSIX sh	हो	नाही

कसं करायचं (step by step)

Pattern.

f=app-2026.log; [[ $f == *.log ]] && echo 'a log file'

Output:

a log file

याचा अर्थ: इथे * pattern आहे, file list नाही.

दोन conditions.

age=25; city=Pune; [[ $age -ge 18 && $city == Pune ]] && echo 'can vote in Pune'

Output:

can vote in Pune

याचा अर्थ: आत && चालतं.

रिकामं safe.

x=; [[ $x == yes ]] || echo 'not yes'

Output:

not yes

याचा अर्थ: रिकाम्या value ने error नाही.

String क्रम.

[[ apple < banana ]] && echo 'apple comes first'

Output:

apple comes first

याचा अर्थ: < alphabetically compare.

7. =~ आणि BASH_REMATCH सह regex

हे का लागतं?

Email, version number किंवा IP validate करायला equality नाही, pattern लागतो.

हे काय आहे?

Regex match झाला तर [[ $s =~ regex ]] true. Regex quote करू नका (quotes literal बनवतात); spaces असतील तर variable मधे ठेवा. ( ) मधले groups BASH_REMATCH array मधे: ${BASH_REMATCH[1]} पहिला group.

कसं करायचं (step by step)

Indian PIN code.

pin=411045; [[ $pin =~ ^[1-9][0-9]{5}$ ]] && echo 'valid PIN'

Output:

valid PIN

याचा अर्थ: सहा digits, 0 ने सुरू नाही.

Version काढा.

v='nginx/1.24.0'; [[ $v =~ ([0-9]+)\.([0-9]+) ]] && echo "major=${BASH_REMATCH[1]} minor=${BASH_REMATCH[2]}"

Output:

major=1 minor=24

याचा अर्थ: Groups साठवले.

Variable मधे regex.

re='^[a-z]+@[a-z]+\.[a-z]+$'; [[ ravi@shop.in =~ $re ]] && echo 'looks like email'

Output:

looks like email

याचा अर्थ: Unquoted $re regex म्हणून.

8. && आणि || shortcuts, आणि numbers साठी (( ))

हे का लागतं?

छोटे checks एका line वर छान वाचतात, आणि number checks साध्या गणित चिन्हांनी सोपे.

हे काय आहे?

a && b फक्त a चाललं तर b चालवतो. a || b फक्त a fail झालं तर b. a && b || c सांभाळा: b fail झालं तरी c चालतो, म्हणून b fail होऊ शकत असेल तर पूर्ण if. (( expr )) result 0 नसेल तर true, आणि numbers सोबत < > == != वापरू शकता: (( count > 10 )).

कसं करायचं (step by step)

चाललं तरच.

mkdir -p /tmp/deploy && cd /tmp/deploy && pwd

Output:

/tmp/deploy

याचा अर्थ: पहिल्या failure ला थांबतं.

Fallback.

cd /no/such/dir 2>/dev/null || echo 'could not cd, stopping'

Output:

could not cd, stopping

याचा अर्थ: || failure handle करतो.

Numbers सोप्या पद्धतीने.

errors=12; if (( errors > 10 )); then echo 'too many errors'; fi

Output:

too many errors

याचा अर्थ: -gt नको.

Even की odd.

n=7; (( n % 2 == 0 )) && echo even || echo odd

Output:

odd

याचा अर्थ: % म्हणजे बाकी.

9. case: अनेक choices नीटपणे

हे का लागतं?

एकाच variable ला compare करणारे दहा elifs वाचायला अवघड. case स्वच्छ आणि patterns support करतो.

हे काय आहे?

case $x in pattern1) ...;; pattern2|pattern3) ...;; *) default;; esac. Patterns globs आहेत: *.jpg, [yY]*, start|begin. ;; प्रत्येक branch संपवतो. पहिला match जिंकतो, म्हणून *) शेवटी. start/stop/status menus आणि file types साठी फार common.

कसं करायचं (step by step)

Service menu.

act=restart; case $act in start) echo starting;; stop) echo stopping;; restart|reload) echo 'stop then start';; *) echo "usage: start|stop|restart";; esac

Output:

stop then start

याचा अर्थ: | एका branch ला दोन नावं.

Extension प्रमाणे.

f=photo.JPG; case ${f,,} in *.jpg|*.png) echo image;; *.pdf) echo document;; *) echo other;; esac

Output:

image

याचा अर्थ: ${f,,} आधी lower case करतो.

Yes/no.

ans=Yes; case $ans in [yY]*) echo ok;; *) echo no;; esac

Output:

ok

याचा अर्थ: [yY]* y, Y, yes, Yes match.

Weekday.

case $(date +%u) in 6|7) echo weekend;; *) echo 'work day';; esac

Output:

weekend

याचा अर्थ: date +%u 1-7 देतो.

10. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

Team आणि शहर	ते कसं वापरतात	Command
Sneha, hospital, Pune	Disk >= 90 वर alert	`(( use >= 90 ))`
Liam, bank, Sydney	Prod host नसेल तर थांबा	`[[ $(hostname) == prod-* ]]`
Yuki, gaming, Tokyo	=~ ने version check	`[[ $v =~ ^2\. ]]`
Fatima, telecom, Dubai	case ने start/stop menu	`case $1 in start)`
Lucas, logistics, São Paulo	रिकाम्या CSV files टाळा	`[ -s "$f" ] \|\| continue`
Anil, manufacturing, Aurangabad	Down असेल तरच restart	`systemctl is-active -q x \|\| systemctl restart x`

11. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

दिसणारा error	का होतं	Fix कसा करायचा
[: missing `]'	] आधी space नाही	Brackets आत spaces. `[ "$a" = b ]`
`[41: command not found`	[ नंतर space नाही	[ $x ... लिहा. `[ "$x" -gt 5 ]`
`unary operator expected`	रिकामा unquoted variable	Quote करा किंवा [[ ]]. `[[ $x -eq 1 ]]`
`integer expression expected`	-gt सोबत text	Number आहे का तपासा. `[[ $x =~ ^[0-9]+$ ]]`
`A file named 5 appeared`	[ ] मधे numbers साठी >	-gt किंवा (( )). `(( a > 5 ))`
syntax error near unexpected token `fi'	then नाही	then लिहा. `if x; then y; fi`
syntax error near unexpected token `)' in case	;; किंवा in नाही	प्रत्येक branch ;; ने संपवा. `case $a in x) y;; esac`
`Regex never matches`	Regex quote केला	Quotes काढा किंवा variable. `[[ $s =~ $re ]]`
`[[: not found`	Script sh ने चालवला	bash किंवा #!/bin/bash. `bash s.sh`

12. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

Compare होणाऱ्या values print करा, मग test एकटा चालवून $? बघा.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

Values बघा.

echo "[$a] [$b]"

Test एकटा.

[[ $a == $b ]]; echo $?

Trace.

bash -x s.sh

Lint.

shellcheck s.sh

कोणता shell?

head -1 s.sh

Windows मधला hidden \r.

cat -A s.sh | grep -m3 '\^M'

13. Lab 1: if आणि file tests सह health check

हे का लागतं?

health.sh लिहा जो disk, config file आणि service तपासतो आणि OK/WARN/FAIL lines दाखवतो.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

Folder.

mkdir -p ~/lab40 && cd ~/lab40

Disk भाग.

use=$(df --output=pcent / | tail -1 | tr -dc 0-9); if (( use >= 90 )); then echo "FAIL disk $use%"; elif (( use >= 75 )); then echo "WARN disk $use%"; else echo "OK disk $use%"; fi

Output:

OK disk 41%

Config भाग.

f=/etc/ssh/sshd_config; [[ -r $f ]] && echo "OK $f readable" || echo "FAIL $f"

Output:

OK /etc/ssh/sshd_config readable

Service भाग.

if systemctl is-active -q sshd; then echo 'OK sshd'; else echo 'FAIL sshd'; fi

Output:

OK sshd

रिकामा log check.

touch app.log; [[ -s app.log ]] || echo 'WARN app.log is empty'

Output:

WARN app.log is empty

Exit code.

bash -c 'exit 0'; echo $?

Output:

14. Lab 2: case वर आधारित service tool

हे का लागतं?

Fake service साठी svc.sh start|stop|status|-h बनवा, pattern matching आणि usage message सह.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

लिहा.

printf '#!/bin/bash\ncase ${1:-} in\n  start) touch /tmp/svc.pid; echo started;;\n  stop) rm -f /tmp/svc.pid; echo stopped;;\n  status) [[ -e /tmp/svc.pid ]] && echo running || echo stopped;;\n  -h|--help|"") echo "usage: $0 start|stop|status";;\n  *) echo "unknown: $1" >&2; exit 2;;\nesac\n' | tee svc.sh && chmod +x svc.sh

Start.

./svc.sh start; ./svc.sh status

Output:

started
running

Stop.

./svc.sh stop; ./svc.sh status

Output:

stopped
stopped

Help.

./svc.sh

Output:

usage: ./svc.sh start|stop|status

चुकीचं input.

./svc.sh boom; echo $?

Output:

unknown: boom
2

Lint करा.

shellcheck svc.sh && echo clean

Output:

clean

Ravindra Bagale's Tip

In bash scripts use [[ ]] for strings and files, (( )) for numbers, and case when you compare one value against many choices. Remember: if only looks at an exit code, so any command can be a test.

15. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्र. [ ] की [[ ]]?

bash मधे [[ ]]; POSIX sh साठी [ ].

प्र. Brackets आत spaces का?

[ command आहे; args ना spaces.

प्र. = की ==?

[[ ]] मधे दोन्ही; [ ] मधे =.

प्र. 'Not' कसं?

Test आधी !.

प्र. case regex वापरतो?

नाही, फक्त glob patterns.

प्र. (( 0 )) true?

नाही; तिथे 0 false.

प्र. Decimals compare?

awk किंवा bc.

प्र. case मधे ;;& काय?

पुढचे patterns तपासत राहतो (bash 4).

16. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

प्र. Number पेक्षा जास्त?

-gt किंवा (( > )).

प्र. File आहे?

-e किंवा -f.

प्र. String रिकामी?

-z.

प्र. if कसा संपवायचा?

fi.

Mid level level

प्र. [ ] vs [[ ]]?

[[ ]] safe, patterns, regex, && ||.

प्र. if ऐवजी case कधी?

एका value वर अनेक choices.

प्र. a && b || c चा धोका?

b fail झालं तरी c चालतो.

प्र. Regex groups?

BASH_REMATCH.

Senior level

प्र. if grep का चालतं?

if exit codes तपासतो; match वर grep 0.

प्र. Portable tests?

Quoted vars आणि = सह [ ].

प्र. IPv4 validate?

=~ ^([0-9]{1,3}\.){3}[0-9]{1,3}$ आणि range checks.

प्र. Prod वर चालण्यापासून रोखायचं?

[[ $(hostname) == prod* ]] आणि confirmation.

घरी करून बघा

grade.sh लिहा जो marks (0-100) घेऊन if/elif ने A/B/C/Fail दाखवतो. चुकीचं input नाकारा.
ftype.sh लिहा जो case वापरून प्रत्येक argument साठी image, video, document किंवा other सांगतो.

सराव Tasks

या scenario बद्दल

Amravati Agro Market हा अमरावती मधला शेती व्यवसाय आहे. Anjali Thakre त्यांचं IT व cloud काम पाहतात. त्यांचे पैसे INR मध्ये मोजले जातात आणि AWS resources ap-south-1 Region मध्ये चालतात. खालच्या tasks मध्ये तुम्ही या lesson मध्ये शिकलेलं वापरून त्यांची खरी कामं करता. सगळी नावं, account IDs, IP addresses व numbers सरावासाठी काल्पनिक आहेत.

0 / 21