Shell Scripting Complete 7: Bash Arrays आणि Associative Arrays (declare -A) सोप्या भाषेत

By Ravindra Bagale, trainer · LinkedIn · Last updated: 25 October 2026

1. रोजचं उदाहरण: डबा आणि phone book

हे का लागतं?

Stacked डब्याला numbered boxes असतात: box 0 भात, box 1 वरण, box 2 भाजी. 'box 1' मागितला की वरण मिळतं. हा indexed array. Phone book वेगळं: 'Ravi' शोधता आणि त्याचा number मिळतो. Number नाही, नाव वापरता. हा associative array.

हे काय आहे?

डबा = indexed array. Box number = index (0 पासून). Box मधलं अन्न = element. Boxes ची संख्या = ${#arr[@]}. Phone book = associative array. नाव = key. Phone number = value.

कसं करायचं (step by step)

2. Indexed array बनवा

हे का लागतं?

Space-separated string spaces असलेल्या नावांवर तुटते. Array प्रत्येक item वेगळा आणि अख्खा ठेवतो.

हे काय आहे?

a=(one two 'three four') array बनवतो. Index 0 पासून. ${a[0]} पहिला item; ${a[-1]} शेवटचा (bash 4.3+). ${a[@]} सगळे items, ${#a[@]} count, ${!a[@]} indexes. साधा $a म्हणजे फक्त ${a[0]}. declare -p a सगळं दाखवतो.

कसं करायचं (step by step)

1. बनवा आणि वाचा.

cities=(Pune Mumbai 'Navi Mumbai'); echo "${cities[2]}"

Output:

Navi Mumbai

याचा अर्थ: Index 2 म्हणजे तिसरा item.

2. Count आणि शेवटचा.

echo "${#cities[@]} cities, last is ${cities[-1]}"

Output:

3 cities, last is Navi Mumbai

याचा अर्थ: -1 शेवटून मोजतो.

3. सगळं बघा.

declare -p cities

Output:

declare -a cities=([0]="Pune" [1]="Mumbai" [2]="Navi Mumbai")

याचा अर्थ: Index आणि value pairs.

4. साधा $name trap.

echo $cities

Output:

Pune

याचा अर्थ: फक्त पहिला item.

3. Items add, बदल आणि remove

हे का लागतं?

Script चालताना lists वाढतात: failed hosts, upload करायच्या files, report करायचे errors.

हे काय आहे?

a+=(new) शेवटी जोडतो. a[5]=x index 5 set करतो (arrays मधे gaps असू शकतात). unset 'a[1]' item 1 काढतो पण gap राहतो; renumber साठी a=("${a[@]}"). a=() रिकामा करतो; unset a delete करतो. unset मधे 'a[1]' quote करा म्हणजे a1 नावाची file glob ला गोंधळवत नाही.

कसं करायचं (step by step)

1. Append.

failed=(); failed+=(web3); failed+=(db2); echo "${failed[@]}"

Output:

web3 db2

याचा अर्थ: += शेवटी जोडतो.

2. बदला.

failed[0]=web4; echo "${failed[0]}"

Output:

web4

याचा अर्थ: Index ने assign.

3. Remove आणि gap.

n=(a b c d); unset 'n[1]'; echo "${!n[@]}"

Output:

0 2 3

याचा अर्थ: Index 1 आता नाही.

4. Renumber.

n=("${n[@]}"); echo "${!n[@]} -> ${n[*]}"

Output:

0 1 2 -> a c d

याचा अर्थ: Gaps शिवाय पुन्हा बनवलं.

4. Arrays वर safely loop

हे का लागतं?

बहुतेक array काम loop असतं. Spaces असलेली नावं टिकतात की नाही ते quoting ठरवतं.

हे काय आहे?

for v in "${a[@]}" प्रत्येक item अख्खा देतो. for i in "${!a[@]}" indexes देतो, position हवी असेल किंवा items बदलायचे असतील तर उपयोगी. "${a[*]}" IFS च्या पहिल्या char ने सगळे items एका string मधे जोडतो, print साठी सोपं: (IFS=,; echo "${a[*]}").

कसं करायचं (step by step)

1. प्रत्येक item.

files=('Q1 sales.csv' summary.csv); for f in "${files[@]}"; do echo "upload [$f]"; done

Output:

upload [Q1 sales.csv]
upload [summary.csv]

याचा अर्थ: Spaces राहिले.

2. Unquoted तुटतं.

for f in ${files[@]}; do echo "[$f]"; done

Output:

[Q1]
[sales.csv]
[summary.csv]

याचा अर्थ: कधीही unquoted नको.

3. Index सह.

for i in "${!files[@]}"; do echo "$((i+1)). ${files[i]}"; done

Output:

1. Q1 sales.csv
2. summary.csv

याचा अर्थ: Numbered list.

4. Commas ने जोडा.

hosts=(web1 web2 db1); (IFS=,; echo "${hosts[*]}")

Output:

web1,web2,db1

याचा अर्थ: IFS बदल ( ) मधेच राहतो.

5. Slices, items ची length आणि search

हे का लागतं?

Batch processing, 'पहिले 10' reports आणि membership तपासणं नेहमी लागतं.

हे काय आहे?

${a[@]:start:count} slice घेतो. ${#a[2]} item 2 ची length. ${a[@]/old/new} प्रत्येक item मधे replace. Value array मधे आहे का ते loop करून compare करा, किंवा associative array वापरा (मोठ्या lists साठी जलद).

कसं करायचं (step by step)

1. Slice.

nums=(10 20 30 40 50); echo "${nums[@]:1:3}"

Output:

20 30 40

याचा अर्थ: Index 1 पासून 3.

2. 2 चे batches.

for ((i=0; i<${#nums[@]}; i+=2)); do echo "batch: ${nums[@]:i:2}"; done

Output:

batch: 10 20
batch: 30 40
batch: 50

याचा अर्थ: API limits साठी छान.

3. सगळ्यांमधे replace.

imgs=(a.jpeg b.jpeg); echo "${imgs[@]/%.jpeg/.jpg}"

Output:

a.jpg b.jpg

याचा अर्थ: /% शेवटी match.

4. आहे का?

in_list(){ local x=$1; shift; for v in "$@"; do [[ $v == "$x" ]] && return 0; done; return 1; }; in_list db1 web1 db1 && echo found

Output:

found

याचा अर्थ: "${a[@]}" arguments म्हणून द्या.

6. mapfile / readarray: file array मधे

हे का लागतं?

Hosts किंवा IDs ची list array मधे load केली की count, slice आणि अनेक वेळा loop करता येतं.

हे काय आहे?

mapfile -t arr < file प्रत्येक line एक item; -t new line काढतो. readarray हीच command. Command output साठी mapfile -t arr < <(cmd). -s 1 पहिली line (header) skip, -n 10 जास्तीत जास्त 10. एक line words मधे तोडायला read -ra arr <<< "$line".

कसं करायचं (step by step)

1. Lines items मधे.

printf 'web1\nweb2\ndb1\n' | tee servers.txt; mapfile -t srv < servers.txt; echo "${#srv[@]} servers: ${srv[*]}"

Output:

3 servers: web1 web2 db1

याचा अर्थ: प्रत्येक line एक item.

2. Command मधून.

mapfile -t big < <(du -sh /var/* 2>/dev/null | sort -rh | head -3); printf '%s\n' "${big[@]}"

Output:

1.2G	/var/lib
800M	/var/log
40M	/var/cache

याचा अर्थ: Process substitution array ठेवतो.

3. Header skip.

mapfile -t -s 1 rows < people.csv; echo "${rows[0]}"

Output:

1,Asha,Pune

याचा अर्थ: -s 1 ने header काढला.

4. Line तोडा.

read -ra parts <<< 'mon tue wed'; echo "${parts[1]}"

Output:

tue

याचा अर्थ: -a array भरतो.

7. Arrays ने command arguments बनवा

हे का लागतं?

Options string मधे ठेवले तर spaces आणि quotes वर तुटतात. Optional flags बनवायचा arrays हाच बरोबर मार्ग.

हे काय आहे?

args=() ने सुरू करा आणि तुकडे जोडा: args+=(--exclude "$pat"). cmd "${args[@]}" ने चालवा. प्रत्येक element नेमका एक argument म्हणून जातो, म्हणून आतले spaces safe. Professional scripts rsync, curl आणि docker commands असेच बनवतात.

कसं करायचं (step by step)

1. String मार्ग तुटतो.

opts="-name 'my file.txt'"; find /tmp $opts

Output:

find: paths must precede expression: `file.txt''

याचा अर्थ: String मधले quotes खरे quotes नसतात.

2. Array मार्ग चालतो.

opts=(-name 'my file.txt'); find /tmp "${opts[@]}"

Output:

/tmp/my file.txt

याचा अर्थ: प्रत्येक element एक argument.

3. Optional flags.

verbose=1; args=(-a); (( verbose )) && args+=(-v); args+=(--exclude '*.tmp'); echo rsync "${args[@]}" src/ dst/

Output:

rsync -a -v --exclude *.tmp src/ dst/

याचा अर्थ: गरज असेल तेव्हाच flags.

4. नेमके arguments.

printf '[%s]\n' "${args[@]}"

Output:

[-a]
[-v]
[--exclude]
[*.tmp]

याचा अर्थ: *.tmp एक argument राहिला.

8. Associative arrays: declare -A

हे का लागतं?

'या server चा IP कोणता' किंवा 'या user ची team कोणती' असे lookups numbers ऐवजी keys ने सोपे.

हे काय आहे?

declare -A m बनवतो (आवश्यक; bash 4+). m[key]=value set, ${m[key]} वाचतो, ${!m[@]} keys list, ${#m[@]} count. [[ -v m[key] ]] key आहे का तपासतो. Keys चा क्रम guaranteed नाही; print करताना sort करा. Quote केल्यास keys मधे spaces चालतात: m['Navi Mumbai']=400703.

कसं करायचं (step by step)

1. बनवा.

declare -A pin=([Pune]=411001 [Nashik]=422001 ['Navi Mumbai']=400703); echo "${pin[Nashik]}"

Output:

422001

याचा अर्थ: नावाने शोधा.

2. Keys आणि values.

for c in "${!pin[@]}"; do echo "$c=${pin[$c]}"; done | sort

Output:

Nashik=422001
Navi Mumbai=400703
Pune=411001

याचा अर्थ: sort स्थिर क्रम देतो.

3. आहे का?

[[ -v pin[Satara] ]] && echo yes || echo 'no Satara'

Output:

no Satara

याचा अर्थ: -v key तपासतो.

4. declare -A विसरलात.

unset m; m[web]=1; m[db]=2; declare -p m

Output:

declare -a m=([0]="2")

याचा अर्थ: Indexed मानला; text keys 0 झाल्या.

9. Associative arrays ने counting आणि grouping

हे का लागतं?

'प्रत्येक service चे किती errors' किंवा 'प्रत्येक IP चे किती hits' हा रोजचा log प्रश्न.

हे काय आहे?

मोजायची गोष्ट key म्हणून आणि loop मधे ((count[$key]++)). शेवटी keys आणि counts print करा, sort -k2 -nr ने count प्रमाणे. Group पण: list[$team]+="$user ". फार मोठ्या files साठी awk जलद, पण medium data साठी हे स्पष्ट.

कसं करायचं (step by step)

1. Status प्रमाणे count.

declare -A hits; while read -r ip _ _ _ _ _ _ _ code _; do ((hits[$code]++)); done < access.log; for k in "${!hits[@]}"; do echo "$k ${hits[$k]}"; done | sort -k2 -nr

Output:

200 912
404 37
500 4

याचा अर्थ: Status code 9 वा field होता.

2. Team प्रमाणे users.

declare -A team; while IFS=, read -r u t; do team[$t]+="$u "; done < <(printf 'meera,dev\nkunal,ops\nasha,dev\n'); for t in "${!team[@]}"; do echo "$t: ${team[$t]}"; done | sort

Output:

dev: meera asha 
ops: kunal 

याचा अर्थ: += text जोडतो.

3. Unique items.

declare -A seen; for x in b a b c a; do seen[$x]=1; done; echo "${!seen[@]}" | tr ' ' '\n' | sort | tr '\n' ' '

Output:

a b c 

याचा अर्थ: Keys स्वभावतः unique.

10. अनेक industries मधली खरी उदाहरणं

हे का लागतं?

तेच Linux skill प्रत्येक प्रकारच्या company मध्ये लागतं. वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं की लक्षात राहतं.

हे काय आहे?

प्रत्येक row म्हणजे एक काल्पनिक team. कोण हे वापरतं आणि कसं ते दाखवते.

कसं करायचं (step by step)

11. नेहमीच्या errors आणि त्यांचे fixes

हे का लागतं?

हे errors सगळ्यांना येतात. कारण माहीत असलं की तास वाचतात.

हे काय आहे?

आधी नेमका message वाचा. मग खालच्या row शी जुळवा.

कसं करायचं (step by step)

12. Troubleshooting step by step

हे का लागतं?

declare -p array मधे नेमकं काय आहे ते दाखवतो, type आणि indexes सह.

हे काय आहे?

वरून खाली जा. ज्या step ला problem दिसतो तिथे थांबा.

कसं करायचं (step by step)

1. Dump.

declare -p a

2. Count.

echo ${#a[@]}

3. प्रत्येक item boxed.

printf '[%s]\n' "${a[@]}"

4. Indexes.

echo "${!a[@]}"

5. Bash version.

echo $BASH_VERSION

6. Lint.

shellcheck s.sh

13. Lab 1: Arrays सह server inventory

हे का लागतं?

mapfile ने servers load करा, ping करा, failures array मधे गोळा करा आणि summary दाखवा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. Folder.

mkdir -p ~/lab43 && cd ~/lab43 && printf 'localhost\n127.0.0.1\nno.such.host\n' | tee inv.txt

2. Load.

mapfile -t inv < inv.txt; echo "${#inv[@]} servers"

Output:

3 servers

3. Check.

ok=(); bad=(); for h in "${inv[@]}"; do if ping -c1 -W1 "$h" &>/dev/null; then ok+=("$h"); else bad+=("$h"); fi; done

4. Summary.

echo "up=${#ok[@]} down=${#bad[@]}"; printf 'DOWN: %s\n' "${bad[@]}"

Output:

up=2 down=1
DOWN: no.such.host

5. Join.

(IFS=,; echo "up: ${ok[*]}")

Output:

up: localhost,127.0.0.1

6. Inspect.

declare -p bad

Output:

declare -a bad=([0]="no.such.host")

14. Lab 2: declare -A ने key नुसार count

हे का लागतं?

System वर वापरलेले login shells मोजा आणि users ना shells शी map करा.

हे काय आहे?

पूर्ण hands-on lab. प्रत्येक step test Linux machine वर करा (EC2 instance, VM किंवा WSL).

कसं करायचं (step by step)

1. Declare.

declare -A cnt usr

2. passwd वाचा.

while IFS=: read -r u _ _ _ _ _ sh; do ((cnt[$sh]++)); usr[$u]=$sh; done < /etc/passwd

3. Counts.

for s in "${!cnt[@]}"; do echo "${cnt[$s]} $s"; done | sort -nr

Output:

22 /usr/sbin/nologin
3 /bin/bash
1 /bin/sync

4. Lookup.

echo "root uses ${usr[root]}"

Output:

root uses /bin/bash

5. आहे का?

[[ -v usr[nobody99] ]] || echo 'no such user'

Output:

no such user

6. एकूण keys.

echo "${#usr[@]} users, ${#cnt[@]} shells"

Output:

26 users, 3 shells

15. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

16. मुलाखत प्रश्न आणि उत्तरं

Beginner level

Mid level level

Senior level

17. संबंधित chapters

• DevOps साठी Linux Ops Refresh
• Automation साठी Bash Scripting
• Linux grep आणि find Commands Examples सह
• Linux Servers मध्ये Passwordless SSH

उजळणी, तुलना आणि मुलाखत cards

हा lesson काही मिनिटांत revise करा. Cards phone वर save करा किंवा PNG download करा. प्रत्येक card वरचा QR हा lesson उघडतो.

अजून cards: Ravi Sir's Cards.